Изге Язма: Ешуа
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:09:14.367556+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Ешуа
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Ешуа

Нун углы Ешуа

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

1

Раббының кәнганиләр илен яулап алырга боеруы

1^1Аллаһы колы Муса вафат булганнан соң, аның ярдәмчесе Нун углы Ешуага Раббы болай диде:+

2– Колым Муса вафаттыр, шулай булгач, бу халыкны Үрдүн елгасының аръягына, Мин исраилиләргә бирергә ниятләгән җирләргә алып чык;+
3Мусага вәгъдә иткәнчә, аяк табаныгыз баскан һәр урынны Мин сезгә бирәм+. 4Чүлдән һәм Ливаннан алып бөек Фырат елгасына кадәр сузылган хиттиләр иле һәм кояш баешына таба Бөек диңгезгәчә барлык җирләр сезнеке булыр+. 5Үзең исән чакта һичкем сиңа каршы тора алмас; һәрчак Муса хозурында булган кебек, Мин һаман янәшәңдә булырмын – сине калдырмам да, ташлап та китмәм+. 6Нык һәм кыю йөрәкле бул, чөнки бу халыкны син, ата-бабаларына ант иткәнемчә, аларга тәгаенләнгән җирләргә алып барырсың+. 7Тик син нык һәм кыю йөрәкле бул, колым Муса сиңа васыять итеп әйтеп калдырган барлык кануннарны бозмыйча төгәл үтә, тотынган һәр эшең уңышлы булсын өчен, әлеге кануннардан уңга да, сулга да тайпылма+. 8Канун китабында язылганнар һаман синең телеңдә булсын, аларны төгәл үтәр өчен, көн-төн китапны өйрән, шул чагында йөргән юлларың һәм кылган гамәлләрең уң булыр+. 9Шулай итеп, Мин сиңа, нык һәм кыю йөрәкле бул, дип боерамын, курыкма һәм рухыңны төшермә, чөнки Раббы Аллаң, кайда гына барсаң да, синең юлдашыңдыр+.

Үрдүнне кичәргә әзерлек күрү

10Шуннан Ешуа халыкның җитәкчеләренә мондый боерык бирде:+

11– Станны йөреп чыгып, халыкка: «Юлда ашар өчен, ризык хәстәрләгез, чөнки ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезгә биләмәгә бирә торган җирләрне алыр өчен, өч көннән Үрдүн елгасын кичәрсез», – дип белдерегез.

12Рубин һәм Гәд ыругларына, шулай ук Көнчыгыш менашшеларга[*] исә Ешуа болай диде:

13– Раббы колы Мусаның «Раббы Аллагыз сезгә тыныч тормыш бүләк итә һәм шушы җирләрне бирә» дип васыять итеп калдырган сүзләрен хәтерегездә тотыгыз. 14-15Муса сезгә Үрдүннең бу ягыннан биргән җирләрдә хатыннарыгызны, бала-чагагызны вә мал-туарыгызны калдырыгыз да, коралланып, туганнарыгыз алдыннан барыгыз һәм, Раббы сезгә тыныч тормыш бүләк иткән кебек, алар да тынычлыкка тиенгәнче – Раббы Аллагыз тәгаенләгән җирләрне үзләренә биләмәгә алганчы – аларны ярдәмегездән ташламагыз. Шуннан соң, Аллаһы колы Муса сезгә Үрдүн елгасыннан көнчыгыштарак бүлеп биргән җирләргә кайтып, үз биләмәгездә яши башларсыз++.

16Ешуага җавап итеп, алар:

– Нәрсә боерсаң, шуны эшләрбез. Кая җибәрсәң, шунда барырбыз; 17Мусага буйсынган кебек, сиңа да буйсыну белдерербез; тик синең Раббы Аллаң, һәрчак Муса янында булган сыман, һаман синең янда булсын. 18Синең әмереңә буйсынмаган һәм сүзләреңә колак салмаган һәркем үлемгә дучар ителсен. Тик син нык һәм кыю йөрәкле бул! – диде.

2

Әрихәгә шымчылар озату

2^1Нун углы Ешуа, әлеге җирләрне һәм бигрәк тә Әрихә шәһәрен күзәтеп-тикшереп кайтыр өчен, Ситтимнән яшертен генә үзенең ике шымчысын җибәрде. Ике егет, юлга кузгалып, Рәхәб исемле уйнашчы хатынның өенә килделәр һәм шунда төн кунарга калдылар+.

2– Безнең җирләрне күзәтергә бүген төнлә бирегә ниндидер исраилиләр килде, – дип, бу хакта Әрихә патшасына җиткерделәр. 3Патша: «Йортыңа килгән кешеләрне безнең янга чыгар, чөнки алар җирләребезне күзәтергә килгәннәр», – дип әйтергә Рәхәб янына үзенең кешеләрен юллады.

4Әмма хатын, әлеге ике шымчыны яшереп, патша йомышчыларына:

– Әйе, ул кешеләр килгән иде минем янга, ләкин мин аларның кайдан икәнлеген белмәдем. 5Кичке эңгер төшеп, шәһәр капкасын бикләр вакыт җиткәч, алар киттеләр. Кай тарафка юл тотканнары миңа мәгълүм түгел. Артларыннан куа чыксагыз, мөгаен, куып җитә алырсыз, – дип җавап кайтарды+.

6(Чынлыкта исә ул аларны түбәдәге җитен көлтәләре арасына кертеп яшергән иде.)

7Патша кешеләре Үрдүн елгасына бара торган юл буйлап кичүгә таба юнәлделәр; алар шәһәрдән чыгуга, капкаларны шундук бикләп алдылар+.

8Егетләр йокларга ятканчы, Рәхәб, алар янына түбәгә менеп, 9болай диде:

– Бу җирләрне Раббының сезгә бирүе мәгълүм миңа, шуңа күрә сездән котыбыз алынып тора – илдәге бар халык куркудан калтырап төште+. 10Чөнки сез Мисыр җиреннән чыккан чакта, Раббының сезнең алда Камышлы диңгез суларын икегә яруын да, Үрдүн аръягында яшәүче амори патшалары Сихон белән Огны ничек юк итүен, гаскәрләрен тәмам кырып бетерүен дә ишетеп беләбез+. 11Бу хакта мәгълүм булганнан соң, йөрәгебезнең хәле китте, һәммәбезнең рухы төште, чөнки сезнең Раббы Аллагыз югарыда, күктә, һәм түбәндә, җирдә, бердәнбер Аллаһыдыр+. 12-13Шулай булгач, сезгә кылган мәрхәмәтемә җавап итеп, сез дә атам йортына мәрхәмәт күрсәтергә Раббы белән ант итсәгез иде; атам белән анамның, ир һәм кыз туганнарымның җаннарын, аларның гаиләләрен үлемнән саклап калырга ышанычлы вәгъдәгезне бирсәгез иде+.

14Аңа җавап итеп, әлеге егетләр:

– Сезгә зыян килсә, безнең дә гомеребез өзелсен! Әгәр безне сатмасаң, шушы җирләрне Раббы безнең кулга тапшыргач, без сиңа мәрхәмәт һәм тугрылык күрсәтербез, – диде+.

15Шуннан Рәхәб аларны тәрәзәдән бау белән аска төшерде (ул яшәгән йорт шәһәр диварында урнашкан иде)+.

16– Сезне эзәрлекләп килүчеләргә юлыкмас өчен, таулар ягына таба барыгыз. Өч көн шунда яшеренеп торыгыз да, алар әйләнеп кайткач, юлыгызны дәвам итәрсез, – дип кисәтте аларны хатын.

17-18Тегеләр исә аңа:

– Әгәр без шәһәргә аяк баскан мәлдә, безне төшергән шушы тәрәзәгә кызыл тасма бәйләп, үзеңнең ата-анаң, ир туганнарың һәм бар гаиләңне йортыңа җыймасаң, сиңа биргән анттан азат булырбыз. 19Инде дә арагыздан берәрсе, йортыңның ишеген ачып, урамга чыкса, үз үлемендә үзе гаепле булыр, һәм моның өчен без җавап бирмәячәкбез. Әгәр синең йортыңдагы гаилә әгъзаларыннан берәрсенә кул күтәрә калсалар, аның үлемендә без гаепле булырбыз. 20Безнең хакта берәрсенә сөйләгән очракта да, сиңа биргән антыбыздан без азаттыр, – дип әйтеп куйдылар.

21– Ярар, сез әйткәнчә булсын, – диде Рәхәб, аларны юлга озатып; шуннан тәрәзәгә кызыл тасма бәйләп куйды.

22Егетләр китеп бардылар һәм, аларны эзәрлекләп чыгучылар өйләренә әйләнеп кайтканчы, таулар арасында кала бирделәр. Куа чыгучылар, бөтен юлларны карап-тикшереп чыксалар да, аларны таба алмадылар. 23Шуннан соң әлеге ике егет кайтыр юлга чыкты. Алар, таулардан төшеп, кичү җирдә елга аша чыктылар һәм, Нун углы Ешуа янына килеп, күргән-кичергәннәрнең барысы турында түкми-чәчми сөйләп бирделәр.

24– Раббының ул җирләрне безгә бирүе хактыр, чөнки анда яшәүче бар халыкның бездән коты алынып тора, – диде алар Ешуага.

3

Исраилиләрнең Үрдүнне кичүе

3^1Ешуа һәм исраилиләр иртә таңда Шиттимнән кузгалдылар һәм, Үрдүн буена җитеп, елганың аръягына чыкканчы дип, бу як ярда чатырларын кордылар+. 2Өч көн үткәч, җитәкчеләр, станны әйләнеп чыгып, 3-4халыкка мондый боерык ирештерделәр:

– Раббы Аллагызның Килешү сандыгын һәм аны күтәреп баручы левиләрдән булган руханиларны күрүгә, урыныгыздан кузгалып, кайсы юлдан барасын белер өчен, алар артыннан иярегез, чөнки моңарчы сезнең ул юлдан йөргәнегез булмады. Ләкин сезнең белән сандык арасында ике мең терсәк[*] ара калырга тиеш – сандыкка якын килмәгез+.

5Ешуа халыкка:

– Чистарынып пакьләнегез, чөнки иртәгә Раббы сезгә могҗизалар күрсәтер, – дип әйтте. 6Руханиларга ул: – Килешү сандыгын алыгыз да халык алдыннан барыгыз, – диде.

Руханилар, сандыкны күтәреп, халык алдыннан киттеләр+.

7Раббы шунда Ешуага:

– Бүген Мин исраилиләрнең күз алдында сине данлы итәм – Мин һәрчак Муса янында булган кебек, янәшәңдә булуымны күрсеннәр. 8Сандык күтәргән руханиларга әйт: Үрдүн суына аяк басуга туктап калсыннар, – диде.

9-10Ешуа, Исраил угылларына мөрәҗәгать итеп:

– Бире килегез һәм Раббы Аллагызның сүзләрен тыңлагыз. Әнә шуннан соң тере Аллаһының сезнең арада булуын һәм кәнгани, хитти, хивви, фәризи, гиргәши, явүси һәм амориләрне сезнең күз алдыннан куып җибәрүен күрерсез+. 11Карагыз! Бөтен җир йөзе Хуҗасының Килешү сандыгы сездән алда Үрдүн суларына керә+. 12Исраилнең унике ыругыннан берәр кеше сайлап алыгыз+. 13Бөтен җир йөзе Хуҗасының Килешү сандыгын күтәргән руханиларның аяк табаны Үрдүнгә кереп басуга, елга икегә ярылыр да югары агымдагы су дивар сыман булып туктап калыр, – диде+.

14Шул рәвешле, халык, Үрдүн аръягына чыгарга дип, чатырларын җыеп бетергәч, сандык күтәргән руханилар халык алдыннан уздылар. 15Уракка төшкән бу көннәрдә гаять мул сулы Үрдүн ярына җитеп, аяклары суга тиюгә,+
16елганың югары агымындагы сулар Сартан янындагы Адама шәһәренә кадәр шактый зур арада дивар сыман булып туктап калды; ә түбән агымдагы сулар Тозлы диңгезгә[*] агып бетте, һәм бар халык Әрихә шәһәре турысында Үрдүн елгасын кичә башлады+. 17Бар Исраил халкы аръякка чыгып беткәнче, Раббының Килешү сандыгын күтәргән руханилар корып калган Үрдүн елгасының урта бер җирендә басып тора бирделәр+.

4

Истәлекле ташлар куелу

4^1Бар халык Үрдүннең аръягына чыгып беткәннән соң, Раббы Ешуага:

2– Халык арасыннан – һәр ыругтан берәр кеше исәбеннән – унике кеше билгеләгез 3һәм аларга Үрдүн елгасының уртасыннан, руханилар басып торган урыннан, унике данә таш алып, бүген төн кунасы урынга илтергә боерыгыз, – диде+.

4Ешуа, Исраил ыругларыннан сайланган унике кешене чакырып алып:

5-6– Үрдүннең уртасына керегез дә, Раббы Аллагызның Килешү сандыгы яныннан һәркайсыгыз җилкәсендә берәр таш күтәреп алып чыксын, – диде. – Исраил ыруглары санынча алынган шушы ташлар сезнең өчен бер истәлек булыр. Киләчәктә балаларыгыз сездән: «Нинди ташлар бу?» – дип сораса,+
7аларга: «Раббының Килешү сандыгы Үрдүн аша чыккан чакта, аның алдында суларның ике якка ярылып китү истәлеге бу», – диярсез. Әлеге ташлар Исраил халкы өчен мәңгелек истәлек булып калыр.

8Шул рәвешле, Исраил угыллары Ешуаның боерыгын үтәделәр: алар, Раббы Ешуага кушканча, Үрдүн елгасы уртасыннан Исраил ыруглары санынча унике таш алып, төн кунасы урынга китереп өйделәр. 9Тагын унике ташны Ешуа Үрдүн елгасының уртасына – Килешү сандыгын күтәреп баручы руханилар басып торган урынга куйдырды. Ул ташлар әле дә шундадыр.

10Муса Ешуага васыять итеп калдырганча, Ешуа халыкка җиткергән Раббы әмерләре үтәлгәнгә кадәр, Килешү сандыгын күтәргән руханилар шулай Үрдүн уртасында басып тора бирделәр. Халык елганы ашыга-ашыга кичте. 11Исраилиләр елга аша чыгып бетүгә, Раббының Килешү сандыгын күтәргән руханилар да халыкның күз алдында ярга чыктылар.

12Муса әйтеп калдырганча, Рубин вә Гәд ыруглары, шулай ук Көнчыгыш менашшелар да, кулларына корал тотып, исраилиләр алдыннан барды+. 13Яуга керергә әзер торган кырык меңгә якын кораллы гаскәри, Раббы каршында елганы кичеп, Әрихә үзәненә аяк басты.

14Ул көнне Раббы бөтен Исраилнең күз алдында Ешуаны данга күмде; һәм Ешуа гомере буена, Муса кебек үк, хөрмәт иясе булды.

15Раббы Ешуага:

16– Боерыклар сандыгын күтәргән руханиларга Үрдүннән чыгарга боер, – дип әйткән була, һәм 17Ешуа руханиларга:

– Үрдүннән чыгыгыз! – дип әмер бирә.

18Раббының Килешү сандыгын күтәргән руханилар, Үрдүнне кичеп, коры җиргә аяк басуга, елганың сулары үз урынына кайтып төшә һәм әүвәлгечә ярларына сыешмыйча ага башлый.

19Шул рәвешле, исраилиләр беренче айның унынчы көнендә, Үрдүнне кичеп, Әрихә шәһәреннән көнчыгышта, Гилгәлдә, чатырларын кордылар. 20Үрдүннән алынган унике ташны да Ешуа Гилгәлдә куйдырды. 21Исраилиләргә ул болай диде:

– Киләчәктә балаларыгыз сездән: «Бу ташлар нәрсәне аңлата?» – дип сорый калса, 22исраилиләрнең Үрдүнне җәяүләп кичүен сөйләп бирерсез. 23Чөнки сез Үрдүн аша чыккан чакта, Раббы Аллагыз елганы сусыз кылды. Кайчандыр Ул нәкъ шулай, без диңгез аръягына чыга алсын өчен, каршыбыздагы Камышлы диңгез суларын киптергән иде+. 24Җир йөзендә яшәүче бар халык Раббының көч-гайрәтен белсен һәм сез һәрдаим үзегезнең Раббы Аллагыздан куркып яшәсен өчен эшләде Ул моны+.

5

5^1Исраилиләр елганы кичеп чыга алсын өчен, Раббының Үрдүн суларын туктатуы турындагы хәбәр Үрдүннән көнбатышта яшәүче амориләрнең һәм диңгез буйларында җирләшкән кәнганиләрнең патшаларына килеп ирешеп, аларның йөрәкләре куркудан туктап калгандай булды, һәм исраилиләргә каршы чыгарга берсенең дә кыюлыгы җитмәде.

Исраилиләрне Гилгәлдә сөннәткә утырту

2Шул көннәрдә Раббы Ешуага әйтте:

– Үткен таш пычаклар яса да Исраил угылларының хәзерге буынын сөннәткә утырт, – диде.

3Ешуа, таштан пычаклар ясап, Гибгат-Аралотта[*] Исраил угылларын сөннәткә утыртты. 4Исраил угылларын сөннәтле итүнең сәбәбе мондыйдыр. Мисырдан китеп, күпмедер вакытлар үткәннән соң, хәрби хезмәткә яраклы ир-ат халкы тора-бара чүл сәфәрендә гүр иясе була+. 5Мисырдан чыккан ир-атның һәммәсе сөннәтле булса да, чүл сәфәрендә дөньяга килүче ир балалар сөннәткә утыртылмый кала. 6Раббы сүзен санга сукмаганга, исраилиләр кырык ел дәвамында, Мисырдан киткән чакта яше буенча хәрби хезмәткә яраклы ир-егетләрнең һәммәсе үлеп беткәнче, чүл сахралары буйлап каңгырып йөрергә мәҗбүр булалар. Раббы аларга: «Сөт вә бал агып торган ул җирләрне угылларыгызга бирермен, дип, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән идем, әмма сез ул җирләрне һичкайчан күрмәссез!» – дип әйтеп ант эчкән була+. 7Гүр иясе булган исраилиләргә алмашка Раббы аларның угылларын аякка бастыра – чүл сәфәрендә сөннәткә утыртылмаган әнә шул ир-егетләрне Ешуа сөннәтле итә+.

8Сөннәткә утыртылган сырхаулы ир-ат халкы сихәтләнгәнче станда булды. 9Раббы Ешуага:

– Бүген Мин сездән Мисырда салынган хурлык тамгасын алып ташладым! – диде.

Шуңа күрә әлеге урын бүген дә Гилгәл[*] дип атала+.

10Гилгәлдә тукталган исраилиләр айның ундүртенче көнендә кич белән Әрихә үзәнендә Котылу бәйрәмен уздырдылар+. 11Икенче көнне алар шушы җирнең җимешләреннән авыз иттеләр: төче күмәч пешерделәр, орлык кыздырдылар.

12Шушы җирләрнең җимеше белән туклана башлагач, манна[*] инде бүтән яумас булды. Шуннан соң исраилиләр маннаны күрмәде – ул елны алар Кәнган җирендә өлгергән уңыштан ризыкландылар+.

Ешуа һәм Раббының гаскәрбашы

13Беркөнне Ешуа, Әрихә шәһәре тирәсендә кулына ялан кылыч тоткан бер ир кешене күреп, аның янына килде һәм:

– Син безнең кешеме, әллә дошманнарданмы? – дип сорады+.

14– Юк, мин – Раббы гаскәренең башлыгы, менә бире килдем, – диде теге кеше.

Ешуа, йөзе белән җиргә капланып:

– Хуҗа әфәндем үзенең колына ни-нәрсә әйтергә тели? – дип сорады.

15Аңа җавап итеп, Раббы гаскәренең башлыгы:

– Аяк киемеңне сал, чөнки син басып торган урын изгедер, – диде.

Ешуа ул кушканча эшләде+.

16Исраил угылларыннан курыкканга, Әрихә каласының капкалары бикле булып, аннан беркем кермәде һәм чыкмады да.

6

Әрихәнең яулап алынуы

6^1Шуннан Раббы Ешуага болай диде:

– Әрихәнең үзен, аның патшасын һәм гаярь сугышчыларын синең кулга тапшырам. 2Алты көн дәвамында синең бар гаскәрең көн дә бер тапкыр шәһәр тирәли әйләнеп чыксын, 3Килешү сандыгы алдыннан исә кулларына мөгез быргы тоткан җиде рухани атласын. Җиденче көнне руханиларның быргы тавышлары астында шәһәрне җиде кат әйләнеп чыгыгыз. 4Быргы тавышы яңгырауга, бар гаскәрегез сөрән салып кычкырырга тотынсын; шулвакыт Әрихә диварлары нигезенә кадәр җимерелеп төшәр, һәм сез төрле яктан берьюлы шәһәргә керерсез+.

5Нун углы Ешуа, руханиларны җыеп, аларга:

– Раббының Килешү сандыгын алыгыз, ә җиде рухани аның алдыннан быргыларын күтәреп барсын, – диде. 6Халыкка исә ул: – Шәһәрне әйләнеп чыгыгыз, Раббы сандыгы алдыннан кораллы гаскәриләр барсын, – диде.

7Ешуа әлеге боерыкны бирүгә, җиде рухани, быргыларын кычкыртып, Раббы сандыгы алдыннан китте; алар артыннан Раббының Килешү сандыгын күтәргән руханилар иярде. 8Быргы кычкыртып баручы руханилар алдыннан исә кораллы гаскәриләр атлады; сандык артыннан да кораллы сакчылар барды; бертуктамый быргы тавышлары яңгырады.

9Ешуа халыкны:

– Кычкырмагыз, тавышыгыз чыкмасын, бер сүз дәшмәгез. Вакыты җиткәч, мин әмер итәрмен дә шулвакыт сөрәнләргә тотынырсыз, – дип, алдан кисәтеп куйды.

10Шул рәвешле, сандык күтәреп, шәһәр тирәли бер кат әйләнеп чыккач, бар халык төнгелеккә станга йокларга кайтты. 11Икенче көнне Ешуа таңнан аягына торып басты – һәм руханилар яңадан сандыкны күтәреп киттеләр. 12Сандык алдыннан быргыларын кычкыртып җиде рухани атлады; иң алдан кораллы гаскәриләр, ә сандык артыннан кораллы сакчылар барды; бертуктамый быргы тавышлары яңгырады. 13Шулай итеп, икенче көнне дә шәһәр тирәли бер кат әйләнеп чыгып, кабат станга кайттылар. Шушы хәл алты көн дәвам итте.

14Җиденче көнне, таң белән кузгалып, әүвәлге тәртиптә шәһәрне җиде тапкыр әйләнеп чыктылар; шәһәрне алар бу көнне генә җиде кат урадылар. 15Җиденче тапкыр әйләнгәндә, руханиларның быргы тавышы ишетелүгә, Ешуа халыкка:

– Сөрәнләгез! Чөнки Раббы шәһәрне сезнең кулга тапшыра! – дип әмер бирде. – 16Бу шәһәр үзе дә, андагы бар нәрсә дә Раббыга багышланырга – юк ителергә тиеш; бары тик фахишә хатын Рәхәб белән аның өендәге кешеләрнең һәммәсен исән калдырыгыз, чөнки ул без җибәргән егетләргә яшеренергә булышкан иде+. 17Тик сак булыгыз: Раббыга багышланган әйберләргә кул озайтмагыз. Юкса исраилиләрнең барчасына каргыш төшеп, аларның бөтенесен бәла-казага дучар итәрсез+. 18Барлык алтын-көмеш, шулай ук бакыр вә тимер әйберләр Раббыга тәгаенләнгән, алар Раббы хәзинәсенә куелырга тиеш.

19Быргы тавышы ишетелде, һәм халык кычкырырга тотынды. Быргы тавышын ишетүгә, халык сөрәнли башлады, һәм шәһәр дивары нигезенә кадәр җимерелеп төште. Халык төрле яктан шәһәр эченә ыргылды һәм аны яулап алды+. 20Шәһәрдә Раббыга багышланган җан иясенең барчасын – ир-атны, хатын-кызны, балаларны, карт-корыны, шулай ук үгез, сарык, ишәк затын кылычтан уздырдылар+. 21Шушы җирләрне карап-күзәтеп кайтыр өчен җибәргән теге ике егеткә исә Ешуа:

– Биргән антыгызны үтәгез: фахишә хатын Рәхәбнең өенә барып, аның үзен һәм бөтен гаиләсен шәһәрдән алып чыгыгыз, – диде.

22Шуннан әлеге шымчы егетләр, Рәхәбнең өенә юнәлеп, аның үзен һәм бөтен нәсел-нәсәбен – атасын, анасын, ир туганнарын, шунда булган барлык кардәшләрен шәһәрдән алып чыктылар да исраилиләр станыннан читтәрәк бер урында калдырдылар+. 23Аннары исраилиләр, шәһәргә ут төртеп, анда булган бар нәрсәне яндырып бетерделәр; бары тик көмеш белән алтынны, бакыр вә тимердән коелган әйберләрне генә Раббы йортының хәзинә саклагычына куйдылар. 24Фахишә хатын Рәхәбне, аның гаиләсен һәм бөтен нәсел-нәсәбен исә Ешуа аяды, чөнки Әрихә шәһәрен карап-күзәтеп кайтыр өчен Ешуа җибәргән шымчыларны шушы хатын яшереп алып калган иде. Рәхәбнең нәселе әле дә исраилиләр арасында яши бирә+.

25Әнә шул чакта Ешуа:

– Әрихә каласын яңабаштан төзегән кешегә Раббының каргышы төшәр! Шәһәр нигезен ул беренче углының җаны бәрабәренә салыр, шәһәр капкасын төпчек углының җаны бәрабәренә куяр! – дип, катгый кисәтеп куйды+.

26Шул рәвешле, Раббы һәрчак Ешуа янында булып, Ешуаның даны еракларга таралды.

7

Исраилиләрнең тар-мар ителүе

7^1Әмма Исраил угыллары Раббыга багышланган әйберләр турындагы әмерне боздылар: Яһүдә ыругыннан булган Зерах углы Зәбдидән туган Кәрминең углы Ахан, Раббыга багышланган әйберләрне үзенә алып, Аның ачуын кузгатты+.

2Беркөнне Ешуа, Бәйт-Элдән көнчыгышта, Бәйт-Авен янында урнашкан Гай шәһәрен карап-күзәтеп кайтыр өчен Әрихәдән үзенең берничә кешесен озатып, аларга:

– Барыгыз, шул шәһәрне тикшереп-күзәтеп кайтыгыз, – диде.

Тегеләр, шәһәрне карап 3кайтканнан соң, Ешуа янына килеп:

– Бөтен гаскәрне кузгатып, Гайга баруның хаҗәте юк. Ике-өч мең сугышчы барса, шәһәрне яулап алыр өчен шул җитә; анда халык күп түгел, әлеге сугыш сәфәре белән бар халыкның хәлен алма, – дип әйттеләр.

4Шулай итеп, өч меңгә якын гаскәри сугыш сәфәренә китеп барды, тик алар Гай халкыннан куркып качарга мәҗбүр булдылар+. 5Исраилиләрне шәһәр капкасыннан алып, таш чыгара торган урынга җиткәнче тау битләве буйлап куа килгәндә, Гай сугышчылары аларның утыз алты кешесен үтерде.

Шушы вакыйгадан соң исраилиләрнең йөрәкләре өзелеп төшкәндәй булды. 6Ешуа, өстендәге киемнәрен ертып[*], Раббының Килешү сандыгы янында йөзе белән җиргә капланды һәм кич җиткәнче шунда ятты. Исраилнең өлкәннәре дә шулай эшләде, бөтенесе башларына көл сипте+.

7– И-и Хуҗа-Раббы! – диде Ешуа. – Син безне, Үрдүннең бирге ягына алып чыгып, амориләр кулыннан харап итмәкчеме?! Их, Үрдүннең теге ягында калган булсакчы!+
8И-и Хуҗа-Хакимем! Исраилиләр шулай дошманнарына арка куеп качканнан соң, ни-нәрсә әйтә алам мин?! 9Кәнганиләр һәм шушы илдә яшәүче башка халыклар, бу хакта ишетеп, безне камап алырлар да җир йөзеннән исемебезне себереп түгәрләр! Шул чагында Синең бөек исемең белән ни булыр+?

10– Тор! – диде шулчак Раббы Ешуага. – Ни дип йөзең белән җиргә капландың әле? 11Исраилиләр гөнаһ эш кылды, алар Мин үтәргә кушкан Килешүне бозды: нәфесләрен сузып, Раббыга багышланган әйберләрне урлады, үзләренең кирәк-яраклары арасына яшереп куйды. 12Әнә шуның өчен Исраил угылларына Раббы каргышы төште, һәм алар дошманга каршы тора алмады – качарга мәҗбүр булды. Раббыга багышланган әйберләрнең бөтенесен юк итмичә торып, Миннән яклау көтмәгез+. 13Бар, халыкны пакьләндер һәм аңа болай дип әйт: «Иртәгәге көнгә сез чистарынып пакьләнергә тиеш, чөнки Исраилнең Раббы Алласы: „Исраилиләр, сез Раббыга багышланган әйберләрне яшереп калдырдыгыз, шулардан котылмыйча, дошманнарыгызга каршы тора алмаячаксыз“, – ди. 14Иртәгә иртән барчагыз, ыруг-ыруг булып, Раббы алдына килегез. Раббы атаган ыругтан һәрбер нәсел-йорт Аның каршына килер. Аннары Аның каршына Раббы атаган нәсел-йорттан барча гаиләләр килер. Шуннан Аның каршына Раббы атаган гаиләдәге һәр ир заты килер+. 15Раббыга багышланган әйберләрне яшереп калдыруда гаепле табылган кеше барлык мал-мөлкәте белән утта яндырылыр! Чөнки ул, Раббы белән төзегән килешүне бозып, Исраилдә гөнаһ эш кылды».

Аханның гөнаһы фаш булу

16Икенче көнне Ешуа, таң белән торып, Исраил халкына, ыруг-ыруг булып, бер-бер артлы аның каршына килергә боерды, һәм Раббы Яһүдә ыругын атады. 17Аннары Ешуа бер-бер артлы Яһүдә ыругындагы нәсел-йортларга килергә әмер итте, һәм Раббы Зерах нәселен атады. Шуннан Ешуа бер-бер артлы Зерах гаиләләренә килергә әмер итте, һәм Раббы Зәбди гаиләсен атады+. 18Шуннан Ешуа Зәбди гаиләсендәге ирләргә берәмләп килергә әмер итте, һәм Раббы Яһүдә ыругыннан булган Зерах углы Зәбдидән туган Кәрми углы Аханны атады. 19Ешуа аңа:

– Углым! Исраилнең Раббы Алласына мактау яудыр да нәрсә кылуыңны яшермичә сөйләп бир, – диде+.

20Аңа җавап итеп Ахан:

– Әйе, Исраилнең Раббы Алласы каршында гөнаһлымын; менә ни кылдым мин:+
21ганимәт[*] малы арасында Шинарда эшләнгән затлы өс киеме, ике йөз шәкыл[*] көмеш кисәге вә илле шәкыл алтын кисәге күреп кызыктым да үземә алдым; әлеге әйберләрне чатырым астына җиргә күмдем, көмешне иң аска салдым, – диде+.

22Ешуа үзенең кешеләрен җибәреп, алар Аханның чатырына йөгерделәр һәм әлеге әйберләрне табып алдылар; көмеш иң аска салынган иде. 23Яшерелгән әйберләрне алып килеп, Ешуа белән исраилиләр каршына, Раббы алдына таратып салдылар. 24Шуннан Ешуа һәм барча исраилиләр, Зерах углы Аханны, көмешне, затлы өс киемен, алтын кисәген, Аханның кыз-угылларын, аның үгезләрен, ишәкләрен, сарыкларын, чатырын – булган бар мөлкәтен алып, Ахор үзәненә китерделәр.

25– Син безне бәла-казага дучар иткән кебек, бүген сине Раббы бәла-казага дучар итә, – диде аңа Ешуа, һәм исраилиләр Аханны таш атып үтерделәр. Башкаларны да таш атып үтергәч, бөтенесен утта яндырдылар 26һәм өсләренә таш өйделәр; ул өем әле дә саклана. Әнә шуннан соң Раббының ачуы басылды. Бу урын исә бүгенгә кадәр Ахор[*] үзәне дип атала+.

8

Исраилиләрнең Гайны яулап алуы

8^1Раббы Ешуага:

– Курыкма һәм рухыңны төшермә! Бөтен гаскәреңне үзең белән алып, Гайга каршы сугышка күтәрел. Гайның патшасын, аның халкын, шәһәрен һәм җирләрен Мин синең кулга тапшырам+. 2Әрихә һәм аның патшасына ни кылсаң, Гай һәм аның патшасына да шуны эшлә; кулга төшергән мөлкәт белән терлекне үзегезгә калдыр. Шәһәр артына поскын[*] куй+.

3Ешуа үзенең бөтен гаскәрен Гайга каршы яуга күтәрде. Сугышчылар арасыннан ул утыз мең иң батыр яугирне[*] сайлап алды да, төн җитүгә аларны сугышка озатып, болай диде:

4– Игътибар белән тыңлагыз! Шәһәр читендә сез, бик ерак китмичә яшеренеп, сугышка әзер булып торырга тиешсез+. 5Мин исә гаскәр белән бергә шәһәргә таба кузгалам. Гай халкы теге чактагы сыман безгә каршы күтәрелгәч, чигенә башларбыз+. 6«Теге вакыттагы сыман бездән качалар», – дип уйлап, алар безне куа чыгарлар; шулай итеп, аларны без шәһәрне калдырырга мәҗбүр итәрбез. Без алардан кача башлауга, 7яшеренгән җирегездән чыгып, сез шәһәрне яулап алырсыз – Раббы Аллагыз аны сезнең кулга тапшыра. 8Шәһәрне кулга төшерүгә, аңа ут төртегез, барысын да Раббы әмер иткәнчә эшләгез. Бу – минем боерыгым.

9Ешуа озатып җибәрүгә, алар юлга кузгалдылар һәм Бәйт-Эл белән Гай арасында, Гайның көнбатыш тарафындагы бер аулак җирдә яшеренделәр. Ешуа исә ул төнне халык арасында уздырды. 10Икенче көнне ул, таң белән торып, гаскәрне туплады һәм Исраил өлкәннәре белән бергә гаскәр башында Гайга юл алды. 11Ешуа сугышчылары, шәһәргә якынлашып, аңардан төньякта чатырларын кордылар; шәһәрдән аларны үзән генә аерып тора иде. 12Ешуа биш меңләп сугышчыга шәһәрдән көнбатышта, Бәйт-Эл белән Гай арасында яшеренеп торырга боерды. 13Исраил гаскәриләре түбәндәгечә урнашты: төп көч – шәһәрдән төньякта, бер өлеше исә – көнбатышта. Ул төнне Ешуа һәм аның гәскәриләре үзәнлеккә төште. 14Гай патшасы, моны күреп, иртә таңнан үзенең гаскәре белән Исраил сугышчыларына каршы яуга күтәрелде һәм Үрдүн үзәненә таба ашыкты. Ләкин шәһәр артында исраилиләрнең яшеренеп утыруын ул белми иде. 15Ешуа һәм барча исраилиләр, җиңелгән кебек кыланып, чүлгә таба йөгерергә тотындылар. 16Гай сугышчылары, шәһәрнең бар халкын чакырып, исраилиләр артыннан куа киттеләр һәм, Ешуаны эзәрлекләп бара торгач, шәһәрдән шактый ерагайдылар. 17Гайда да, Бәйт-Элдә дә бер ир заты калмады – бөтенесе исраилиләрне куарга ташланды; исраилиләрне эзәрлекләп китеп, шәһәрләре ачык калды.

18Шунда Раббы Ешуага:

– Кулыңдагы сөңгеңне Гайга таба суз! Мин аны синең кулга тапшырам! – диде.

Ешуа үзенең сөңгесен Гайга таба сузуга, 19яшеренеп утырган сугышчылар сикереп тордылар да шәһәргә омтылдылар һәм, Гайны яулап алып, аңа ут төрттеләр+. 20Исраилиләрне эзәрлекләп баручы Гай сугышчылары артларына әйләнеп караса, шәһәр өстендәге төтен баганасы күкләргә ашкан! Алар кайсы тарафка чабарга да белмәде, чөнки чүлгә таба йөгерүче исраилиләр кинәт кенә кирегә борылдылар да үзләрен куа килүчеләргә ташландылар.

21Яшеренеп торган яугирләренең шәһәрне алуын һәм шәһәр өстендәге төтен баганасын күреп, Ешуа һәм барлык исраилиләр кире борылдылар да Гай халкына һөҗүмгә күчтеләр. 22Исраил сугышчыларының шәһәрдәгеләре дә Гай халкына каршы килә башлады, һәм тегеләр ике яктан да исраилиләр арасында калды. Шуннан исраилиләр дошманнарын кырырга тотынды: алар кулыннан качып котылучы да, исән калучы да булмады+. 23Бары тик Гай патшасын гына, исән килеш кулга төшереп, Ешуа хозурына алып килделәр+.

24Артларыннан куа чыккан Гай халкын соңгы кешесенә кадәр чүлдә кырып бетергәннән соң, исраилиләр, шәһәргә әйләнеп кайтып, анда калганнарның барчасын кылычтан уздырдылар. 25Ул көнне бөтен Гай халкының – унике мең ир-ат һәм хатын-кызның гомере киселде. 26Гай шәһәрендә яшәүчеләрнең һәммәсе кырылып беткәнче, Ешуаның сөңге тоткан кулы алга сузылган килеш кала бирде.

27Раббы Ешуага әйткәнчә, исраилиләр үзләренә бары тик терлекне һәм шәһәрдә кулга төшергән мөлкәтне генә алдылар. 28Ешуа, Гайны яндырып, аны мәңгегә хәрабә өеменә әйләндерде; шәһәр шулай бүгенге көнгә кадәр вәйран[*] булып ята+.

29Ешуа Гайның патшасын агачка асып куйды. Кичкә кадәр ул шунда асылынып торды, кояш баеганда исә аны, Ешуа боерыгы белән агачтан төшереп, шәһәр капкасы янына чыгарып ташладылар һәм өстенә зур таш өеме өйделәр. Ул өем әле дә шунда тора+.

Ешуаның Раббы Килешүен яңартуы

30Шушы вакыйгадан соң Ешуа Исраилнең Раббы Алласы хөрмәтенә Эвал тавында мәзбәх корды+. 31Раббы колы Муса Исраил угылларына әйтеп калдырганча һәм Мусаның Канун китабында язылганча, әлеге мәзбәх тимер эш коралы орынмаган, эшкәртелмәгән таштан иде. Исраилиләр шул мәзбәх өстендә Раббыга тулаем яндыру корбаны һәм татулык корбаны китерделәр+.

32Аннары Ешуа шунда, барча исраилиләр алдында, Муса канунын ташка күчереп язды. 33Исраилнең бар халкы – килмешәкләр дә, Исраилнең төп халкы да – үзләренең өлкәннәре, җитәкчеләре һәм хөкемчеләре белән бергә Килешү сандыгының ян-ягында, сандыкны күтәреп йөртүче левиләрдән булган руханилар каршында басып тордылар. Кайчандыр Раббы колы Муса Исраил халкын ни рәвешле фатихаларга кирәклеген өйрәтеп калдырганча, халыкның бер яртысы – Гәризим тавы буенда, икенче яртысы Эвал тавы буенда урнашты+. 34Шуннан соң Ешуа Канунның бөтен сүзләрен – фатиха һәм ләгънәт сүзләрен – нәкъ Канун китабында язылганча укып бирде+. 35Ул бөтен Исраил җәмәгатенә, шул исәптән хатын-кызларга, бала-чагага, исраилиләр арасында яшәүче чит халыкларга Муса васыять итеп әйткәннәрнең берсен дә калдырмыйча сүзгә-сүз укып чыкты+.

9

Гибгонлыларның Исраилне алдавы

9^1Әлеге вакыйгалар турында ишетеп, Үрдүннән көнбатыштагы таулы-калкулыклы урыннарда вә Бөек Диңгез[*] яры буйлап Ливанга кадәр сузылган җирләрдә яшәүче хитти, амори, кәнгани, фәризи, хивви, явүси патшалары 2Ешуага һәм Исраил халкына каршы бергәләп көрәшергә сүз куештылар+.

3Гибгон халкы исә, Ешуаның Әрихә һәм Гай шәһәре белән ниләр кылганын ишетеп,+
4хәйлә корды: алар ризык хәстәрләделәр дә, тузып беткән капчыкларын вә кырык ямаулы шәраб турсыкларын ишәкләренең сыртына салып, юлга чыктылар. 5Аларның ямау салынган аяк киемнәре теткәләнеп, өс киемнәре тузып, юлда ашарга алган икмәкләре кибеп-күгәреп беткән иде. 6Шушы кыяфәттә алар Ешуа янына, исраилиләрнең Гилгәлдәге станына килеп:

– Без бик ерак җирләрдән килдек. Безнең белән килешү төзегез, – диделәр+.

7– Ничек итеп без сезнең белән килешү төзи алыйк?! – дип җавап бирде исраилиләр хиввиләргә. – Бәлки, сез безнең җирләрдә яшисездер.

8– Без синең колларың! – диде алар Ешуага.

Ул исә:

– Кемнәр сез һәм кайлардан килүегез? – дип сорады.

9– Синең Раббы Аллаң хакына без колларың бик ерак җирләрдән килдек, – дип җавап бирде алар. – Без Аның даны турында, Аның Мисыр җирендә һәм+
10Үрдүн аръягындагы амориләрнең ике патшасына – Хишбун патшасы Сихонга вә Аштаротта яшәгән Башан патшасы Огка – ниләр кылганын ишетеп беләбез+. 11Илебез өлкәннәре, халкыбыз, бу хакта ишетеп, безгә мондый бурыч йөкләде: «Юлда ашарга ризык алыгыз да, барып, шул халык белән очрашыгыз һәм аларга: „Без – сезнең колларыгыз, безнең белән килешү төзегез“, – дип әйтегез». 12Менә бу икмәкне сезнең янга килергә чыккан көнне өйләребездән әле җылы килеш алып киткән идек, ә хәзер ул әнә кибеп-күгәреп бетте. 13Шәраб тутырган чакта, бу турсыкларыбыз да яңа иде, инде ертылды; өс вә аяк киемнәребез дә, ераклардан килә торгач, тәмам сизерәп бетте.

14Исраилиләр аларның юл ризыкларын кабып карадылар, әмма Раббы белән киңәшеп тормадылар+. 15Ешуа алар белән килешү төзеде – гомерләрен сакларга вәгъдә бирде, җәмәгать башлыклары да ант итте+.

16Килешү төзеп өч көн үтүгә исә, әлеге сәфәрчеләрнең якын күршеләр булуы ачыкланды. 17Шуннан Исраил угыллары юлга кузгалдылар һәм өченче көнне хиввиләрнең шәһәрләренә – Гибгон, Кепира, Беһерот һәм Кыръят-Ягаримгә якынлаштылар+. 18Әмма исраилиләр аларга һөҗүм итмәде, чөнки җәмәгать башлыклары Исраилнең Раббы Алласы белән ант иткән иде. Җәмәгать башлыкларының бу эшләренә Исраил халкы сукранырга тотынды. 19Башлыклары исә:

– Без Исраилнең Раббы Алласы белән ант иттек, шулай булгач, аларга һөҗүм итә алмыйбыз. 20Без менә нәрсә эшләрбез: Раббы каһәре төшмәсен өчен, ант-вәгъдәбезне бозмабыз, аларның җаннарын кыймабыз – 21яши бирсеннәр. Ләкин алар безнең өчен утын кисәргә һәм су ташырга тиеш булырлар, – диде.

Башлыкларның сүзләре белән бөтен җәмәгать килеште+. 22Ешуа, хиввиләрне чакырып:

– Ни өчен сез, күршедә генә яши торып, ерак җирләрдә яшибез, дип алдаштыгыз? – диде. 23– Шуның өчен сез каргалган халык булырсыз! Сез гомер бакый кол булып калырсыз һәм Раббым йорты өчен утын кисәрсез, су ташырсыз!

24Ешуага җавап итеп, хиввиләр болай диде:

– Без колларыңа мәгълүм булды ки, Раббы Аллаң Үзенең колы Мусага, әлеге җирләрнең бөтенесен сезгә тапшырып, халкын кылычтан уздырырга әмер биргән. Гомеребез өчен курыктык, шуңа әлеге эшне кылдык+. 25Хәзер язмышыбыз синең кулда: үзең ничек кирәк дип тапсаң, шуны эшлә+.

26Ешуа хиввиләрне яклап калды, һәм исраилиләр аларның җаннарын кыймады. 27Әмма Ешуаның фәрманы буенча, хиввиләр шул көннән башлап бөтен Исраил халкы һәм Раббы сайлаган һәр урында куелган Раббы мәзбәхе өчен утын кисәргә, су ташырга тиеш булдылар; бу эшне алар әле дә башкара.

10

Исраилнең амориләрне җиңүе

10^1Ешуаның Гайны яулап алуын, аны тәмам юк итүен (Әрихә һәм аның патшасына ниләр кылса, Гай һәм аның патшасына да Ешуа шуны ук кылды), шулай ук гибгонлыларның, исраилиләр белән килешү төзеп, алар арасында яшәп калуын белгәннән соң, Иерусалим патшасы Адони-Садыйк+
2бик нык куркуга калды, чөнки Гибгон бер-бер патшалыкның мәркәзе кебек үк зур, Гайдан да зуррак бер кала һәм аның халкы гайрәтле сугышчылардан санала иде+. 3Шуннан Иерусалим патшасы Адони-Садыйк Хебрун патшасы Гогамга, Ярмут патшасы Пирамга, Лахиш патшасы Яфиягә һәм Эглон патшасы Дебиргә:

4– Ешуа вә исраилиләр белән килешү төзегән өчен, Гибгонны тар-мар итәргә миңа ярдәмгә килегез, – дип хәбәр салды.

5Амориләрнең биш патшасы – Иерусалим, Хебрун, Ярмут, Лахиш Һәм Эглон патшалары – үзләренең гаскәрләрен берләштерделәр дә, Гибгон янына килеп урнашып, аңа һөҗүм иттеләр+. 6Гибгон халкы:

– Колларыңны бәладә калдырма! Тизрәк ярдәмгә кил, безне коткар! Тау якларында яшәүче амори патшаларының бөтенесе берләшеп безгә һөҗүм итте, – дип, Гилгәл станына Ешуага хәбәр юллады.

7Ешуа үзенең бөтен гаскәрен, шул исәптән иң батыр сугышчыларын ияртеп Гилгәлдән чыгып китте.

8– Курыкма син алардан, – диде Раббы Ешуага, – Мин инде аларны синең кулга тапшырдым – берсе дә сиңа каршы тора алмас+.

9Ешуа, төнозын юлда булып, дошманнары алдында гел көтмәгәндә пәйда булды. 10Исраил гаскәрләре алдында Раббы амориләрне шомга салды, һәм исраилиләр, үзенең дошманнарын Гибгон янында тәмам тар-мар китереп, аларны Азыка һәм Маккеда шәһәрләренә җиткәнче, Бәйт-Хорун юлы буйлап кырып барды+.

11Бәйт-Хорун тау бите буйлап Азыкага качып барган амориләр өстенә Раббы эре таш яңгыры яудырды. Күктән яуган шул ташлардан исраилиләр кылычына караганда күбрәк кеше кырылды+. 12Раббы исраилиләр кулына амориләрне тапшырган көнне Ешуа, Раббыга мөрәҗәгать итеп, барча исраилиләрнең күз алдында:

«И кояш, Гибгон өстендә туктап кал,
и ай, син дә Айалун үзәнендә туктап тор!» – диде.

13Халык үзенең дошманыннан үч алганчы, кояш туктап калды, ай да урыныннан кузгалмады (бу хакта Яшар[*] китабында язылган). Кояш күкнең уртасында туктап калды һәм көнозын диярлек көнбатышка таба ашыкмады+. 14Раббының моңа кадәр дә, аннан соң да шул рәвешле адәм гозеренә колак салганы булмады, чөнки Исраил өчен Раббы Үзе көрәште+.

15Шуннан соң Ешуа һәм барча исраилиләр Гилгәлдәге станнарына кайттылар.

Нун углы Ешуаның биш амори патшасын үтерүе

16Амориләрнең теге биш патшасы исә качып котыла алды. Алар Маккеда янындагы бер мәгарәгә кереп яшеренделәр. 17Маккеда янындагы мәгарәдә яшеренеп яткан биш патшаның табылуын Ешуага килеп әйткәч, 18ул:

– Мәгарәнең авызын зур ташлар белән томалап куегыз да сакчылар калдырыгыз. 19Әмма үзегез анда тоткарланмагыз. Дошманнарыгызны эзәрлекли бирегез, артларына төшегез, аларга шәһәрләренә кайтып сыенырга юл куймагыз, чөнки Раббы Аллагыз аларны сезнең кулга тапшыра, – диде.

20Ешуа һәм исраилиләр дошманны тәмам тар-мар китереп, качып котыла алганнары үзләренең ныгытылган калаларына кайтып сыенды. 21Шуннан соң Исраил гаскәре исән-имин Ешуа янына Маккедадагы станына әйләнеп кайтты. Моннан ары инде һичкем Исраил угылларына каршы тел тибрәтергә җөрьәт итмәде.

22– Мәгарәнең авызын ачып, минем янга теге биш патшаны чыгарыгыз, – диде Ешуа.

23Шулай эшләделәр дә: Иерусалим, Хебрун, Ярмут, Лахиш һәм Эглон патшаларын аның янына алып чыктылар. 24Әлеге биш патшаны алып килгәч, Ешуа, барча исраилиләрне чакыртып, үзе белән яу чапкан гаскәр башлыкларына:

– Бире килегез һәм шушы патшаларның муенына басыгыз, – диде.

Алар, килеп, патшаларның муенына бастылар+.

25– Курыкмагыз һәм рухыгыз төшмәсен, нык һәм кыю йөрәкле булыгыз! Раббы Аллагыз сез сугышасы дошманнар белән әнә шулай эш кылачак, – диде Ешуа+.

26Аннары ул, әлеге патшаларның җаннарын кыеп, бишесен биш агачка асып куйды; кичкә кадәр алар шунда асылынып тордылар+. 27Кояш баеганда, Ешуаның әмере нигезендә мәетләрне агачтан төшереп, үзләре качып яткан мәгарә эченә ташладылар да мәгарәнең авызын ташлар белән томалап куйдылар; ул ташлар әле дә шунда ята+.

Исраилиләрнең көньяктагы калаларны җимерүе

28Шул ук көнне Ешуа Маккеданы яулап алды: шәһәр халкын һәм аның патшасын кылычтан уздырып, анда булган барча җан иясен кырып бетерде. Әрихә патшасына ни кылса, Маккеда патшасына да шуны ук кылды+.

29Маккедадан Ешуа һәм бөтен исраилиләр, Либнага юнәлеп, аңа һөҗүм иттеләр. 30Раббы Либнаны һәм аның патшасын да исраилиләр кулына тапшырып, Ешуа анда булган барча җан иясен кылычтан уздырды, бер генә терек затны да исән калдырмады. Әрихә патшасына ни кылса, Либна патшасына да шуны ук кылды.

31Либнадан Ешуа барлык исраилиләр белән Лахишка таба юнәлде һәм, аның янына килеп җитүгә чатырларын корып, шәһәргә һөҗүм итте. 32Раббы Лахиш каласын да исраилиләр кулына тапшырды: шәһәрне алар икенче көнне яулап алып, анда булган барлык җан иясен, Либнадагы сыман, кылычтан уздырдылар. 33Газер патшасы Хорам Лахишка ярдәмгә дип килгән иде дә, Ешуа, аның үзен һәм гаскәрен кылычтан уздырып, соңгы кешесенә кадәр кырып бетерде.

34Лахиштан Ешуа һәм барлык исраилиләр Эглонга юл тоттылар һәм, аның янына килеп җитүгә, чатырларын корып, шәһәргә һөҗүм иттеләр. 35Шәһәрне алар шул көнне үк яулап алдылар һәм халкын кылычтан уздырдылар – анда булган барлык җан иясен, Лахиштагы кебек үк, тәмам кырып бетерделәр.

36Эглоннан Ешуа һәм барлык исраилиләр, Хебрун тарафына юл алып, аңа каршы сугыш башладылар. 37Исраилиләр шәһәрне яулап алдылар һәм аның халкын да, патшасын да, әйләнә-тирәдәге шәһәрләрдә яшәүчеләрнең дә һәммәсен кылычтан уздырдылар – Эглондагы сыман, соңгы кешесенә кадәр барлык җан иясен кырып бетерделәр.

38Аннары Ешуа һәм барлык исраилиләр Дебиргә таба борылдылар һәм аңа каршы сугыш башладылар+. 39Шәһәрне яулап алып, аның патшасын да, әйләнә-тирәдәге шәһәрләрдә яшәүчеләрне дә кылычтан уздырдылар – һәммәсен кырып бетереп, бер генә җан иясен дә исән калдырмадылар. Хебрунга, Либнага һәм аларның патшаларына ниләр кылса, Дебир һәм аның патшасына да Ешуа шуны ук кылды.

40Шулай итеп, Ешуа әлеге җирләрне – таулы-калкулыклы урыннарны, Нәгеб чүлен, тау итәге Шефеланы вә тау битләрен яулап алды һәм, аларның патшаларын тар-мар китереп, анда яшәүчеләрнең һәммәсен, Исраилнең Раббы Алласы кушканча, соңгы кешесенә кадәр кырып бетерде+. 41Кадыш-Барниадан алып, Газага кадәр булган җирләрне һәм Гибгонга җиткәнче бөтен Гошен төбәген Ешуа үзенә буйсындырды. 42Әлеге патшаларның һәммәсен һәм аларның җирләрен Ешуа шул бер үк сугыш сәфәрендә яулап алды, чөнки исраилиләр ягында Исраилнең Раббы Алласы Үзе көрәште.

43Шуннан соң Ешуа һәм барлык исраилиләр үзләренең Гилгәлдәге станнарына әйләнеп кайттылар.

11

Исраилиләрнең төньяк гаскәрне җиңүе

11^1Хатсор патшасы Явин, шушы хәлләрне ишетеп, Мадон патшасы Йовавка, Шимрон һәм Ахшаф патшаларына, 2төньяктагы таулы төбәкләрнең, Киннерет күленнән[*] көньяктагы Үрдүн үзәненең, көнбатыштагы тау итәкләренең һәм Дор калкулыгының патшаларына, 3көнчыгыш вә көнбатыштагы кәнганиләргә, амориләргә, хиттиләргә, таулы җирләрдәге явүсиләргә, фәризиләргә һәм Миспа төбәгендәге Хәрмун тау тирәсендә көн күрүче хиввиләргә үзенең чапкыннарын юллады. 4Алар диңгез буендагы ком бөртегедәй исәпсез-сансыз гаскәриләре, бихисап күп атлары һәм сугыш арбалары белән яуга кузгалдылар+. 5Әлеге патшалар үзләренең көчләрен берләштерделәр һәм, Исраил белән алышырга ниятләп, Мером суы буена килеп тукталдылар+. 6Ләкин Раббы Ешуага:

– Курыкма алардан: иртәгә шушы вакытта алар бөтенесе Исраил угыллары каршында үле килеш ятар; син атларының сеңер-тамырларын кисәрсең, ә арбаларын утка салырсың, – диде+.

7Ешуа, үзенең бөтен гаскәре белән гел көтмәгәндә Мером суы буенда дошманнары каршысына килеп чыгып, аларга һөҗүм итте, 8һәм Раббы аларны исраилиләр кулына тапшырды. Исраил угыллары, дошманны бөек Сидунга, Мисрефот-Маимгә һәм көнчыгышта Миспа үзәненә җиткәнче эзәрлекләп барып, аларны тар-мар иттеләр, соңгы кешесенә кадәр кырып бетерделәр. 9Ешуа алар белән Раббы кушканча эш кылды: атларының сеңер-тамырларын кисте, сугыш арбаларын яндырды.

10Кайтыр юлга борылгач, Ешуа якын-тирәдәге патшалыклар арасында иң кодрәтле саналган Хатсор шәһәрен яулап алды, патшасының җанын кыйды. 11Биредә яшәүчеләрнең барысын кылычтан уздырып, бер җан иясен дә калдырмыйча кырып бетергәннән соң, Ешуа Хатсорга ут салды.

12Әлеге патшаларның шәһәрләрен яулап алып, Ешуа аларның үзләрен кылычтан уздырды – Раббы колы Муса кушканча, аларны тулысынча кырып бетерде+. 13Ешуа ут салган Хатсор каласын санамаганда, калку урында төзелгән шәһәрләрнең берсен дә исраилиләр яндырмады. 14Әлеге шәһәрләрдә кулга төшергән мал-мөлкәтне һәм терлекне исраилиләр үзләренә алдылар, анда яшәүчеләрне исә соңгы кешесенә кадәр юк иттеләр. 15Раббы Үзенең колы Мусага ничек кушкан булса, үз нәүбәтендә Муса да Ешуага ничек өйрәтеп калдырса, Ешуа шуларны гамәлгә ашырды: Раббы Мусага кушканның берсен дә үтәмичә калдырмады+.

Ешуа яулап алган җирләр

16Шул рәвешле, Ешуа әлеге бөтен җирне – таулы-калкулыклы урыннарны, Нәгеб чүлен, тулысынча Гошен төбәген, тау итәге Шефеланы, Үрдүн үзәнен, Исраил тауларын һәм аларның итәкләрен, 17Сәгыйрь төбәге янындагы Халак тавыннан башлап, Ливан үзәнендәге Хәрмун тау итәгендә урнашкан Багал-Гәдкә кадәр бар җирне яулап алды. Ул, әлеге җирләрнең патшаларын әсир итеп, аларның җаннарын кыйды. 18Әлеге патшалар белән сугыш озак барды. 19Гибгонда яшәүче хиввиләрдән башка бер генә шәһәр дә Исраил угыллары белән килешү төземәде, исраилиләр һәр каланы сугышып алдылар+. 20Раббы Мусага кушканча, исраилиләр белән көрәштә әлеге халыклар аяусыз рәвештә тәмам кырылып бетсеннәр өчен, бу халыкларны исраилиләргә каршы сугышырга Раббы Үзе котыртты+.

21Шул чорда Ешуа, сугыш сәфәренә чыгып, таулы-калкулыклы төбәкләрдә – Хебрунда, Дебирдә, Анавта, шулай ук Яһүдә һәм Исраилнең барлык таулы җирләрендә көн күрүче анакыймнарны тар-мар итте; Ешуа аларны шәһәрләре белән бергә тәмам юкка чыгарды+. 22Исраилиләр яшәгән җирләрдә анакыймнар тулысынча кырылып беттеләр, алар бары тик Газада, Гәттә һәм Ашдодта гына калдылар+.

23Шулай итеп, Раббы Мусага әйткәнчә, Ешуа әлеге җирләрнең бөтенесен яулап алып, Исраилнең барлык тармакларына биләмәгә бүлеп бирде. Җир, ниһаять, сугышлардан тынып калды+.

12

Муса пәйгамбәрдән җиңелгән патшалар

12^1Исраилиләр Үрдүннән көнчыгыштагы җирләрнең патшаларын, ягъни Арнон үзәненнән Хәрмун-тауга кадәр (Үрдүн үзәненең көнчыгыш өлешен кертеп) булган җирләрнең патшаларын тар-мар иттеләр һәм шул җирләрне үзләренә тартып алдылар. Әлеге патшалар түбәндәгеләр. 2Беренчесе – Хишбун каласында яшәгән амори патшасы Сихон. Аның патшалыгы Арнон үзәне читендәге Арогыр каласыннан башланып, Арнон үзәненең урта бер җиреннән Яббок елгасына (әлеге елга аммониләр белән ике арада чик сызыгы булып тора) кадәр сузылган иде, бу – Гилыгад төбәгенең көньяк тарафтагы өлешен тәшкил итә иде+. 3Сихон шулай ук Араба үзәненең көнчыгыш өлеше – Киннерет күленнән Тозлы диңгезгә, көнчыгышка таба Бәйт-Ешимот шәһәренә һәм көньякта Фесгә-тау битләвенә кадәр сузылган җирләр белән идарә итә иде. 4Икенчесе – Башан патшасы Ог. Ул – соңгы рефаимнәрнең берсе, аның башкалалары Аштарот белән Эдрегый иде+. 5Аның патшалыгына Хәрмун тау, Салха каласы, гәшүриләр вә мәгакәһиләр чигенә кадәр бөтен Башан өлкәсе һәм Хишбун патшасы Сихон биләмәсенә кадәр сузылган җирләр керә иде. 6Раббы колы Муса һәм исраилиләр әлеге патшаларны тар-мар иттеләр. Муса аларның җирләрен Рубин, Гәд һәм Менашше ыругының бер яртысына биләмәгә бирде+.

Нун углы Ешуадан җиңелгән патшалар

7-8Ешуа һәм исраилиләр Үрдүннән көнчыгыштагы патшаларны – Ливан үзәнендәге Багал-Гәд шәһәреннән башлап, Сәгыйрь төбәге янындагы Халак тавына кадәр сузылган җирләрнең патшаларын тар-мар китерделәр. (Ешуа хитти, амори, кәнгани, фәризи, хивви һәм явүсиләр яшәгән таулы-калкулыклы урыннарны, тау итәге Шефеланы, көнбатыштагы тау итәкләрен, сахраны һәм Нәгеб чүлен Исраил ыругларына биләмәгә бүлеп бирде.) Әлеге патшалар шушылардыр: 9Әрихә патшасы, Бәйт-Эл янындагы Гай патшасы, 10Иерусалим патшасы, Хебрун патшасы, 11Ярмут патшасы, Лахиш патшасы, 12Эглон патшасы, Газер патшасы, 13Дебир патшасы, Гедер патшасы, 14Хорма патшасы, Арад патшасы, 15Либна патшасы, Адуллам патшасы, 16Маккеда патшасы, Бәйт-Эл патшасы, 17Таппуах патшасы, Хепер патшасы, 18Афык патшасы, Шарон патшасы, 19Мадон патшасы, Хатсор патшасы, 20Шимрон-Мерон патшасы, Ахшаф патшасы, 21Таганах патшасы, Мегиддо патшасы, 22Кыдыш патшасы, Кәрмил тавы янындагы Йокнегам патшасы, 23Нафат-Дордагы[*] Дор патшасы, Гәлиләядәге[*] Гоим патшасы, 24Тирса патшасы. Барлыгы утыз бер патша.

13

Исраилиләр яулыйсы җирләр

13^1Ешуа олыгаеп өлкән яшькә җиткәч, Раббы аңа:

– Син инде бик картайдың, ә үзләштерәсе җирләр күп әле; 2болар – пелештиләр яшәгән барлык төбәкләр һәм гәшүриләрнең бөтен иле; 3(Мисыр чигендәге Шихор елгасыннан алып, төньяк тарафта Экрон чигенә кадәр булган җирләр кәнганиләрнеке саналып, анда пелештиләрнең биш хакиме Газа, Ашдод, Ашкылун, Гәт, Экрон шәһәрләре белән идарә итә); шулай ук аввимнәр яшәгән көньяк төбәкләр;+
4Сидун халкының Ара шәһәреннән алып, Афык каласына һәм амориләр чигенә кадәр бөтен кәнганиләр җире, 5гиблиләр яшәгән төбәкләр, көнчыгышта Хәрмун тау итәгендәге Багал-Гәд шәһәреннән Лебо-Хаматка кадәр бөтен Ливан+. 6Ливаннан алып, Мисрефот-Маим шәһәренә кадәр бөтен тау халкын, ягъни сидунлыларның бөтенесен, Мин Исраил угылларының күз алдыннан Үзем куып җибәрәм; ә син, Мин кушканча, шушы җирләрне исраилиләргә биләмәгә бир; 7бөтен илне тугыз ыругка һәм Менашше ыругының икенче яртысына бүлеп бир.

Үрдүннән көнбатыштагы җирләрне бүлгәләү

8Рубин һәм Гәд ыругы белән Менашше ыругының бер яртысы Үрдүннән көнчыгышта үзләренә тигән өлешне Мусадан алдылар инде. Раббы колы Муса аларга+
9Арнон үзәне читендәге Арогыр каласыннан, үзәнлек уртасындагы шәһәрне кертеп, Дибон шәһәренә кадәр бөтен Мәдебә тигезлеген,+
10Хишбун каласында патшалык иткән амориләр патшасы Сихонның аммониләр чигенә кадәр бөтен шәһәрләрен, 11Гилыгад төбәген, гәшүриләр һәм мәгакәһиләрнең җирләрен, бөтен Хәрмун-тауны, Салха каласына кадәр бөтен Башан төбәген – 12Аштарот вә Эдрегый калаларында патшалык итүче һәм соңгы рефаимнәрнең берсе булган Башан патшасы Огның бөтен биләмәләрен бирде. Муса, әлеге рефаимнәрне тар-мар китереп, җирләрен тартып алган була+. 13Әмма гәшүри һәм мәгакәһиләрне исраилиләр үз арасыннан кумадылар, һәм алар бүген дә исраилиләр арасында яши бирәләр+.

Левиләр җире

14Муса бары тик Леви ыругына гына өлеш чыгармады; Раббы Мусага әйткәнчә, левиләрнең өлеше – Исраилнең Раббы Алласына китерелгән, утта яндырылган корбаннардыр+.

Рубиннар өлешенә чыккан җирләр

15Рубин ыругындагы кабиләләргә Муса бүлеп биргән җирләр: 16Арнон үзәне читендәге Арогыр каласыннан, үзәнлек уртасындагы шәһәрне дә кертеп, Медеба шәһәренәчә сузылган тигезлек, 17Хишбун һәм аның янәшәсендә тигезлектә урнашкан шәһәрләр – Дибон, Бамот-Багал, Бәйт-Багал-Мегон, 18Яһас, Кедемот, Мепагат, 19Кыръятаим, Сибма, үзән уртасындагы тауда урнашкан Серет-Шахар, 20Бәйт-Пигур, Бәйт-Ешимот, шулай ук Фесгә-тау битләре, 21ягъни тигезлектәге бөтен шәһәр-калалар һәм Хишбунда патшалык иткән амориләр патшасы Сихонның бөтен җирләре. Шушы Сихонны һәм аның кул астында шул илдә яшәүче Мидьян җитәкчеләре Эви, Рәкым, Сур, Хур һәм Ребаны Муса сугышта җиңеп чыккан була+. 22Сугыш барышында исраилиләр башкалар белән беррәттән күрәзәче Бәгур углы Билгамны кылычтан уздыралар+. 23Рубин ыругы биләмәсенең чиге Үрдүн елгасы буйлап үтә. Рубин ыругындагы кабиләләргә бүлеп бирелгән шәһәрләр һәм алар тирәсендәге авыллар әнә шулардыр.

Гәдләр өлешенә чыккан җирләр

24Гәд ыругындагы кабиләләргә, ягьни Гәд нәселенә Муса бүлеп биргән җирләр: 25Ягызер каласы, Гилыгад өлкәсендәге бөтен авыл-шәһәрләр һәм Рабаһ каласы янындагы Арогыр шәһәренә кадәр сузылган аммониләр биләмәсенең яртысы; 26Хишбун каласыннан алып, Рамат-Миспа белән Бетоним шәһәрләренә һәм Маханаим каласыннан Дебиргә кадәр сузылган җирләр; 27үзәндә – Бәйт-Һарам, Бәйт-Нимру, Суккөт һәм Сапон шәһәрләре (ягъни Хишбун патшасы Сихон биләмәсенең калган өлеше – Гәлиләя күленә җиткәнче Үрдүннән көнчыгыштагы җирләр). 28Гәд ыругындагы кабиләләргә бүлеп бирелгән шәһәрләр һәм алар тирәсендәге авыллар әнә шулардыр.

Менашше ыругының бер яртысына Үрдүннән көнчыгышта бирелгән җирләр

29Менашше ыругындагы кабиләләрнең бер яртысына, ягьни Менашше нәселенең бер яртысына Муса бүлеп биргән җирләр: 30Маханаимнән башлап, Башан патшасы Огның бөтен патшалыгы – Башан җирендә Яһир басып алган алтмыш шәһәр,+
31Гилыгад өлкәсенең яртысы һәм Башан патшасы Ог идарә иткән калалар Аштарот вә Эдрегый. Менашше углы Макир нәселенең бер яртысына бүлеп бирелгән җирләр шулардыр+.

32Үрдүннең аръягында, Әрихә шәһәреннән көнчыгышта урнашкан Мәаб тигезлегендә булган чакта, Муса җирләрне әнә шул рәвешле бүлеп бирде. 33Әмма Леви ыругына Муса өлеш чыгармады; аларның өлеше – Исраилнең Раббы Алласы Үзедер, чөнки Муса шулай әйтеп калдырган була+.

14

Үрдүннән көнбатыштагы җирләрне бүлгәләү

14^1Рухани Элгазар, Нун углы Ешуа һәм Исраил ыругларындагы нәсел башлыклары кәнганиләр илендә исраилиләргә биләмәгә менә нинди җирләр бүлеп бирде+. 2Муса аша Раббы әмер иткәнчә, әлеге җирләрне алар жирәбә буенча тугыз ыругка һәм Менашше ыругының икенче яртысына бүлделәр+. 3-4Чөнки калган ике ыругка һәм Менашше ыругының бер яртысына Муса биләмә җирләрен Үрдүн аръягыннан биргән иде инде. Йосыф угыллары ике тармакка – Менашше һәм Эфраим тармагына бүленгән иде. Әмма башкалар белән беррәттән левиләргә, биләмәгә җирләр бүленмичә, төпләнеп яшәр өчен шәһәрләр һәм мал-туарларын йөртер өчен шул шәһәрләр тирәсендәге көтүлекләр генә бирелде++. 5Исраилиләр биләмә җирләрен Раббы Мусага әмер иткәнчә бүлделәр.

Хебрун шәһәре – Кәлебнеке

6Яһүдә ыругыннан бер төркем кеше Гилгәлгә Ешуа янына килде, һәм кыназлы Ифуннинең углы Кәлеб:

– Кадыш-Барниа шәһәрендә Аллаһы колы Мусага Раббының минем вә синең хакта ниләр әйткәнен син яхшы беләсең, – диде. –+
7Шушы җирләрне карап-күзәтеп кайтыр өчен, Раббы колы Муса мине Кадыш-Барниадан озатып җибәргәндә, миңа кырык яшь иде. Әйләнеп кайткач, мин аңа чын дөресен сөйләп бирдем. 8Минем белән барган сәфәрдәшләрем исә үзләренең сүзләре белән халыкны куркуга салдылар, ә мин Раббы Аллама тугры калдым+. 9Шул көнне Муса миңа антлы вәгъдәсен биреп: «Аягың баскан җирләрнең һәммәсе мәңгегә синең һәм нәсел варисларыңның биләмәсе булыр, чөнки син Раббы Аллама тугры калдың», – диде+. 10Шулай итеп, Раббы, вәгъдә иткәнчә, бүгенге көнгә кадәр гомеремне саклады; Раббы бу сүзләрне Мусага әйткән вакытта, исраилиләр әле чүлдә каңгырып йөри иде, һәм шул көннән соң менә кырык биш ел гомер узды. Хәзер миңа сиксән биш яшь. 11Муса юлга озаткан көндәгедәй, минем бүген дә яу кырында алышырга да, башка эшкә дә әүвәлгечә көчем җитәрлек. 12Шулай булгач, теге вакытта Раббы әйткән таулы җирләрне миңа бир; анда анакыймнар[*] яшәвен һәм аларның шәһәрләре зур вә ныгытылган булуын ул көнне син үзең ишетеп тордың. Бәлки, Раббы мине мәрхәмәтеннән аермас, һәм мин, Раббы әйткәнчә, әлеге җирләрне яулап алырмын+.

13Ифунни углы Кәлебкә үзенең фатихасын күндереп, Ешуа аңа Хебрунны биләмә итеп бирде. 14Исраилнең Раббы Алласына ихлас күңелдән тугрылык саклаган өчен, Хебрун бүгенге көндә дә кыназлы Ифунни углы Кәлебнең биләмәсе булып кала. 15Әүвәле Хебрун каласы Кыръят-Арба дип аталган (Арба – анакыймнарның иң мәшһүр кешесе иде).

Шул рәвешле, сугышлар бетеп, җирдә тынычлык урнашты+.

15

Яһүдә ыругы җирләре

15^1Яһүдә нәселенә, аның барлык кабиләләренә жирәбә буенча чыккан җирләр көньяк тарафта Эдом төбәге чигенә, Сыйн чүленә кадәр сузыла.

2-3Яһүдә биләмәсенең көньяк чиге, Тозлы диңгезнең көньяк очындагы култыктан башланып, Акраббим үткеленең көньягыннан уза да Сыйн чүленә таба дәвам итә һәм Кадыш-Барниа шәһәренең көньягына күтәрелә. Аннары ул, Хесрон яныннан үтеп, Аддарга җитә дә Карка шәһәренә таба борыла. 4Шуннан, Асмон яныннан узып, Мисыр чигендәге елга яры буйлап бара да диңгез буена җитеп тәмамлана. Аларның көньяк чикләре шушыдыр+.

5Көнчыгыш тарафтагы чик – Үрдүн тамагына кадәр Тозлы диңгез.

Төньяк чик исә, Үрдүн елгасы коя торган диңгез култыгыннан башланып, 6Бәйт-Хөглә шәһәренә таба күтәрелә дә Бәйт-Арабадан төньяктарак уза, аннары Рубин углы Бохан кыясына таба югары менә+. 7Шуннан ул Ахор үзәнлегеннән Дебиргә таба күтәрелә дә төньяк тарафка – тарлавыктан көньяктарак булган Адуммим үткеле каршындагы Гилгәл шәһәренә борыла һәм, Эн-Шемеш суы янына җитеп, Эн-Рогел чишмәсе буенда тәмамлана. 8Шуннан Бен-Хинном үзәне буйлап югары менә дә, Явүснең (ягъни Иерусалимнең) көньягыннан үтеп, Хинном үзәненең көнбатышында, Рефаим үзәненең төньяк очында булган тау башына күтәрелә. 9Тау башыннан чик сызыгы Нептоах суларына таба борыла да, Эфрон тавындагы шәһәрләргә җитеп, Багал (ягъни Кыръят-Ягарим) каласы ягына китә. 10Багалдан соң ул көнбатыш тарафына, Сәгыйрь тавына таба борыла да, Ягарим (ягъни Кесалон) тавының төньяк битләвеннән узып, Бәйт-Шемеш шәһәренә төшә, Тимна шәһәре яныннан уза; 11Экрон шәһәре урнашкан тауның төньяк битләве буйлап баргач, Шиккерон каласына таба борыла һәм, Багал тавын үтеп, Явнеил каласына җитә дә диңгез буенда тәмамлана.

12Көнбатыш тарафтагы чик исә Бөек диңгез яры буйлап уза. Яһүдә ыругындагы нәселләргә бүлеп бирелгән биләмә җирләре менә шулардыр.

Кәлебнең үз өлешенә чыккан җирләрне яулап алуы

13Ешуа, Раббы кушканча, Ифунни углы Кәлебкә Яһүдә угыллары биләмәсеннән өлеш чыгарды; бу өлеш – Анак атасы Арбаның Кыръят-Арба (ягъни Хебрун) шәһәре иде+. 14Кәлеб әлеге шәһәрдән Анакның өч нәсел варисын – Шешай, Ахиман һәм Талмайны куып чыгарды+. 15Аннары ул әүвәле Кыръят-Сәфәр дип аталган Дебиргә каршы яуга кузгалды+.

16– Кыръят-Сәфәргә һөҗүм итеп, аны яулап алучыга кызым Аксуны хатынлыкка бирәм, – дип белдерде Кәлеб+.

17Шәһәрне Кәлебнең ир туганы Кыназ углы Отниел яулап алды, һәм Кәлеб үзенең кызы Аксуны аңа хатынлыкка бирде. 18Отниел янына күчеп килгәч, Аксу, иреннән рөхсәт алып, атасы Кәлебтән җир кишәрлеге сорарга булды.

Аксу үзенең атланып килгән ишәгеннән төшкәч, Кәлеб аңардан:

– Нәрсә телисең? – дип сорады.

19– Фатихаңны күндер миңа, – диде Аксу. – Син миңа Нәгеб чүленнән җир бирдең, инде чишмәләр дә бирсәң иде.

Шуннан Кәлеб аңа шул җирдәге югары һәм түбән чишмәләрне бирде+.

Яһүдә ыругына тигән шәһәрләр

20Яһүдә ыругындагы нәселләрнең биләмә җирләре түбәндәгечә. 21Эдом белән чиктәш Нәгебтә, көньякта, Яһүдә ыругына тигән шәһәрләр шушы булды: Кабсеил, Эдер, Ягур, 22Кина, Димона, Адада, 23Кыдыш, Хатсор, Итнан, 24Зиф, Телем, Беалот, 25Хатсор-Хадатта, Кыръют-Хесрон (ягъни Хатсор), 26Амам, Шема, Молада, 27Хатсар-Гадда, Хешмон, Бәйт-Пелет, 28Хатсар-Шуал, Беер-Шеба, Бизиотия, 29Багал, Иим, Эсем, 30Элтолад, Кесил, Хорма, 31Сыйкләг, Мадманна, Сансанна, 32Лебаот, Шилхим, Аин һәм Риммун – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы егерме тугыз шәһәр.

33Көнбатыш тарафтагы тау буйларында: Эштаол, Сорга, Ашна, 34Зануах, Эн-Ганним, Таппуах, Энам, 35Иармут, Адуллам, Сохо, Азыка, 36Шагараим, Адитаим, Гедера, ягъни Гедеротаим – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы ундүрт шәһәр. 37Сенан, Хадаша, Мигдал-Гәд, 38Дилеан, Миспа, Йоктеил, 39Лахиш, Боскат, Эглон, 40Каббон, Лахмас, Китлиш, 41Гедерот, Бәйт-Дагон, Нагама һәм Маккеда – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы уналты шәһәр. 42Либна, Этер, Ашан, 43Ифтах, Ашна, Несиб, 44Кыгыйлә, Акзиб һәм Мареша – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы тугыз шәһәр. 45Әйләнә-тирәсендәге авыллар белән Экрон; 46Экроннан көнбатыштагы, Ашдод янындагы шәһәрләр һәм алар тирәсендәге авыллар; 47тирә-ягындагы авыллар белән бергә Ашдод һәм Газа, шулай ук Мисыр чигендәге елгага җиткәнче һәм Бөек диңгез буендагы барлык шәһәрләр.

48Таулы-калкулыклы җирләрдә: Шамир, Яттир, Сохо, 49Данна, Кыръят-Санна (ягъни Дебир), 50Анаб, Эштемога, Аним, 51Гошен, Холон һәм Гило – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы унбер шәһәр; 52Араб, Думаһ, Эшан, 53Яним, Бәйт-Таппуах, Афека, 54Хумта, Кыръят-Арба (ягъни Хебрун) һәм Сиор – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы тугыз шәһәр; 55Магон, Кәрмил, Зиф, Ютта, 56Изрегыл, Йокдегам, Зануах, 57Каин, Гибга һәм Тимна – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы ун шәһәр; 58Халхул, Бәйт-Сур, Гедор, 59Магарат, Бәйт-Анот һәм Элтекон – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы алты шәһәр; 60Кыръят-Багал (ягъни Кыръят-Ягарим) һәм Рабаһ – тирә-яктагы авыллар белән ике шәһәр.

61Сахрада: Бәйт-Араба, Миддин, Секаха, 62Нибшан, Ир-Мелах[*] һәм Эн-Геди – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы алты шәһәр.

63Әмма Яһүдә угыллары явүсиләрне Иерусалимнән куып чыгара алмадылар. Явүсиләр бүгенге көндә дә Яһүдә халкы белән бергә шунда яши бирәләр+.

16

Менашше һәм Эфраим ыругларына тигән җирләр

16^1Йосыф угылларына жирәбәгә чыккан җирнең чиге, Үрдүн буеннан – Әрихә шәһәре турысындагы Әрихә чишмәсеннән көнчыгыштарак башланып, чүл аша тау якларына, Бәйт-Эл шәһәренә кадәр сузыла; 2аннары Лузга һәм әркиләр яшәгән Атарот шәһәренә таба юнәлә;+
3шуннан соң яплитиләр җиренә таба көнбатышка, Түбән Бәйт-Хорун төбәгенә һәм Газер шәһәренә төшеп, диңгез буенда тәмамлана.

4Йосыф токымыннан булган Менашше һәм Эфраимнең нәсел варислары әнә шул җирләрне биләмәгә алды.

Эфраим токымына тигән җирләр

5Эфраим нәселенә, аның ыругындагы кабиләләргә бирелгән җирләр шушыдыр: чик сызыгы көнчыгышта Атарот-Аддар шәһәреннән башлана һәм, Югары Бәйт-Хорунга җитеп, 6диңгезгә таба китә. Төньяктагы Микметат шәһәреннән соң ул кояш чыгышына, Таанат-Шилоһка таба борыла да Яноахка таба дәвам итә; 7Яноахтан соң Атарот һәм Нагарага таба төшә, аннары Әрихә янына – Үрдүнгә килеп җитә. 8Таппуах шәһәреннән соң чик сызыгы көнбатышка таба Кане үзәне буйлап бара да диңгезгә җитеп туктый.

Эфраим ыругы нәселләренең биләмә җирләре әнә шулардыр. 9Менашше ыругының биләмә җирләреннән Эфраим угылларына әйләнә-тирәдәге авыллар белән бергә шәһәрләр дә бүлеп бирелде. 10Әмма эфраимнәр Газерда яшәүче кәнганиләрне куып чыгара алмадылар, һәм кәнганиләр әле дә, мәҗбүри хезмәт башкарып, эфраимнәр арасында яши бирәләр+.

17

Үрдүннән көнбатышта Менашше ыругының икенче яртысына тигән җирләр

17^1Йосыфның беренче углы Менашшеның ыругына да жирәбә буенча җир бүленде. Менашшеның беренче углы Макирнең нәсел варисларына Гилыгад белән Башан җирләре чыкты. Макир – Гилыгадның атасы һәм батыр сугышчы иде+. 2Менашше ыругындагы башка нәселләргә – Абигызер, Хилык, Асриел, Шәкем, Хепер һәм Шемидә угылларына да – биләмә җирләре бүлеп бирелде. Болар – Йосыф углы Менашшеның нәсел варислары, ир-ат затыннан булган нәсел башлыкларыдыр+.

3Менашше оныгы Гилыгад тудырган Хепер углы Селупхадның ир балалары булмыйча, Махла, Ноа, Хөглә, Милкә һәм Тирсах исемле кызлары гына бар иде+. 4Рухани Элгазар белән Нун углы Ешуа һәм башлыклар янына килеп, әлеге кызлар:

– Раббы Мусага ыругыбызның башка ир-атлары белән беррәттән безгә дә мирас җирләре бүлеп бирергә боерды, – диделәр. Шулай итеп, Раббы кушуы буенча, Ешуа аларга аталарының ир туганнары белән беррәттән биләмәгә җир бүлеп бирде.

5Үрдүн аръягындагы Гилыгад белән Башаннан тыш, Менашше ыругына тагын ун төбәк бүлеп бирелде, 6чөнки Менашше ыругындагы әлеге хатын-кызлар ыругдаш ир-егетләр белән беррәттән биләмә җирләренә ия булдылар. Менашше ыругының башка нәселләре Гилыгадта җир алганнар иде инде.

7Менашше угылларының биләмәсе Ашер ыругы җирләреннән Шәкем каласы янындагы Микметат шәһәренә кадәр сузыла. Шуннан чик сызыгы көньякка, Эн-Таппуахка таба борыла. 8(Әлеге Таппуах төбәге Менашше угыллары биләмәсе санала, Менашшелар җиренең чигендә урнашкан Таппуах шәһәре исә – Эфраим угылларыныкы.) 9Аннары ул көньякка, Кана елгасына таба дәвам итә. Елгадан көньяк тарафтагы шәһәрләр Эфраим ыругыныкы саналса да, әлеге шәһәрләр урнашкан җирләр Менашше ыругыныкы иде. Шуннан чик сызыгы, елгадан төньякта үтеп, диңгез ярына җитеп тәмамлана. 10Елга үзәненең көньягындагы җирләр – эфраимнәрнеке, төньягында – менашшеларныкы. Менашшелар биләмәсе диңгезгә кадәр сузыла. Аларның җирләре төньякта – Ашер, кояш чыгышында исә Исәсхәр биләмәсе белән чиктәш. 11Исәсхәр һәм Ашер җирләрендәге Бәйт-Шеан, Иблегам, Дор, Эн-Дор, Таганах вә Мегиддо калалары, аларның тирә-ягындагы авыллар, шундагы өч калкулык Менашше ыругы биләмәсе булды. 12Әмма Менашше угыллары әлеге шәһәрләрне яулап алалмады, һәм кәнганиләр шунда, үз җирләрендә яшәп калды+. 13Күпмедер вакытлар үтеп, көч-куәт җыйганнан соң, исраилиләр аларны мәҗбүр эшчеләр итте, ләкин җирләшкән урыннарыннан тулысынча куып чыгара алмады.

Эфраим һәм Менашше ыругларының канәгатьсезлек күрсәтүе

14Бервакыт Йосыф угыллары Ешуага:

– Ни өчен син безгә биләмәгә бер генә өлеш җир, бер генә төбәк бирдең? Без бит Раббы фатихасы белән ишәйгән күп санлы ыруг, – диде+.

15– Әгәр сезнең ыруг шулай күп санлы һәм сезгә Эфраим тауларында кысан икән, – дип җавап бирде аларга Ешуа, – фәризиләр, рефаимнәр илендәге урманны төпләп, үзегезгә җир булдырыгыз.

16Йосыф угыллары аңа:

– Таулы урыннардагы җирләр безгә җитәрлек түгел, ә үзәнлектә – Бәйт-Шеанда һәм аның тирә-ягындагы авылларда, шулай ук Изрегыл үзәнендә яшәүче кәнганиләрдә тимер сугыш арбалары бар бит! – диде+.

17Әмма Йосыф токымына – Эфраим һәм Менашше ыругларына – Ешуа болай дип җавап кайтарды:

– Сез, дөрестән дә, күп санлы, көчле кавем, һәм сезнең биләмә җирләрегез бер генә өлеш булмаска тиеш; 18әлеге урманлы-таулы җирләр сезнеке булыр, сез ул урманны төпләрсез, һәм шул җирләр буеннан-буена сезнекенә әйләнер. Әйе, кәнганиләр көчле, аларның тимер сугыш арбалары бар, тик шулай да сез аларны җирләшкән урыннарыннан куып җибәрерсез!

18

Башка ыругларга бүленәсе җирләр

18^1Үзләренә дигән җирләрне тулысынча яулап алганнан соң, бөтен Исраил халкы, Шилоһ шәһәрендә җыйналып, Очрашу чатырын корды+.

2Исраил ыругының җидесе әле һаман биләмәсез кала бирә иде.

3– Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезгә тәгаенләгән җирләрне яулап алмыйча, тагын күпме көтәргә җыенасыз? – диде Ешуа исраилиләргә. – 4Һәр ыругтан өч кеше сайлап алыгыз, мин аларны бу илне карап-тикшереп кайтырга җибәрәм – җирләрне ни рәвешле бүләргә кирәклеген тасвирлап бирсеннәр. 5Көньякта урнашкан Яһүдә биләмәсеннән һәм төньяктагы Йосыф биләмәсеннән тыш, шушы бөтен җирләрне алар җиде өлешкә бүләргә тиеш. 6Калган җирләрне җиде өлешкә бүлеп тасвирлап биргәннән соң, Раббы Аллабыз алдында мин сезгә шобага салырмын. 7Әмма левиләр сезнең җирләрдән биләмә алмас, чөнки аларның өлеше – Раббыга рухани булып хезмәт итүдер. Гәд, Рубин ыруглары һәм Менашше ыругының бер яртысы Үрдүннән көнчыгышта Раббы колы Муса бүлеп биргән җирләрне алды инде+.

8Җирне карап-тикшереп кайтырга тиешле кешеләр юлга кузгалгач, Ешуа аларга:

– Барыгыз, җирне әйләнеп чыгып, миңа сурәтләп бирегез, һәм мин сезгә шушында, Шилоһта, Раббы каршында шобага салырмын, – диде.

9Алар илне әйләнеп чыктылар һәм, барча шәһәр-авылларны кәгазьгә төшереп җиде өлешкә бүлгәннән соң, Ешуа янына Шилоһка әйләнеп кайттылар. 10Ешуа, Раббы каршында Шилоһта жирәбә салып, Исраил ыругларына биләмәләр бүлеп бирде.

Беньямин ыругы җирләре

11Беренче жирәбә Беньямин ыругындагы нәселләргә чыкты. Аларга тәгаенләнгән җир, Яһүдә һәм Йосыф угылларының биләмәсе белән чиктәш булып, 12төньяк тарафта Үрдүн буеннан башлана. Чик сызыгы Әрихә шәһәрен төньяктан урап уза да, кояш батышына борылып, тауларга күтәрелә һәм Бәйт-Авен сахрасына юл ала. 13Шуннан соң ул Луз (ягъни Бәйт-Эл) каласына юнәлә һәм, аны көньягыннан әйләнеп узып, Атарот-Аддар шәһәренә һәм Түбән Бәйт-Хорун шәһәреннән көньяктарак урнашкан тауга таба бара. 14Шунда җиткәч, чик сызыгы, биләмәнең көнбатыш читен билгеләп, көньякка борыла: Бәйт-Хоруннан көньякта урнашкан таудан соң ул яһүдиләр шәһәре Кыръят-Багалда (ягъни Кыръят-Ягаримдә) тәмамлана; бу – көнбатыштагы чикләр. 15Көньяк тарафтагы чик, Кыръят-Ягаримнән башланып, кояш баешына таба юл ала һәм, Нептоах суларына җиткәч, 16Бән-Хинном үзәне каршында, рефаимнәр үзәненнән төньяктарак урнашкан тауның итәгенә төшә һәм, Хинном үзәне буйлап юлын түбән дәвам итеп, Явүс шәһәренең көньягына килеп чыга да Эн-Рогел чишмәсенә таба юнәлә. 17Шуннан ул төньякка, Эн-Шемеш суларына таба борыла, аннары Адуммим үткеле каршындагы Гелилотка юнәлә һәм Рубин углы Бохан кыясына төшә+. 18Аннан соң чик сызыгы, Бәйт-Араба шәһәреннән төньяктарак узып, Үрдүн тигезлегенә төшә, 19Бәйт-Хөглә шәһәренең төньягыннан үтеп, Үрдүн тамагына, Тозлы диңгезнең төньяк очына килеп тоташа. Көньяк тарафтагы чикләр шушыдыр. 20Көнчыгыштагы чик Үрдүн елгасы буйлап уза. Беньямин ыругы нәселләренең җирләрен әйләндереп алган чикләр әнә шундый.

Беньямин ыругы шәһәрләре

21Беньямин ыругындагы нәселләргә биләмәгә түбәндәге шәһәрләр бирелде: Әрихә, Бәйт-Хөглә, Эмык-Кесис, 22Бәйт-Араба, Семараим, Бәйт-Эл, 23Аввим, Пара, Опра, 24Кепар-Аммони, Опни һәм Геба – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы унике шәһәр. 25Гибгон, Рамаһ, Беһерот, 26Миспа, Кепира, Моса, 27Рәкым, Ирпеил, Тырала, 28Села, Элеф, Явүс (ягъни Иерусалим), Гибга һәм Кыръят-Ягарим – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы ундүрт шәһәр. Беньямин ыругындагы нәселләрнең өлеше әнә шул+.

19

Шимун ыругы җирләре

19^1Жирәбәнең икенчесе Шимун ыругындагы нәселләргә чыкты; аларга дигән җирләр Яһүдә угылларының биләмәсе эчендә урнашкан иде. 2Алар өлешенә түбәндәге шәһәрләр чыкты: Беер-Шеба (ягъни Шеба), Молада,+
3Хатсар-Шугал, Балаһ, Эсем, 4Элтолад, Бетул, Хорма, 5Сыйкләг, Бәйт-Маркабут, Хатсар-Суса, 6Бәйт-Лебаот һәм Шарухен – авыллары белән бергә барлыгы унөч шәһәр; 7Аин, Риммун, Этер һәм Ашан – авыллары белән бергә барлыгы дүрт кала; 8шулай ук Багалат-Беерга (ягъни Рамат-Нәгебкә) җиткәнче әлеге шәһәрләр тирәсендәге бөтен авыллар. Шимун ыругы нәселләренең биләмә җирләре әнә шулардыр. 9Яһүдә угылларының биләмәсе артык зур булу сәбәпле, Шимун угылларына җир алар өлешеннән бүлеп бирелде. Шул рәвешле, шимуннарга тәгаенләнгән җирләр яһүдиләр биләмәсе эчендә булды+.

Зәбулун ыругы җирләре

10Жирәбәнең өченчесе Зәбулун ыругындагы нәселләргә чыкты; аларның биләмәсе Сарид шәһәренә кадәр сузыла. 11Саридтән соң чик сызыгы көнбатышка – Маргала шәһәренә таба бара да Даббешет шәһәренә һәм Йокнегам шәһәре каршындагы үзәнгә килеп җитә. 12Саридтән ул көнчыгышка юл ала, Кислот-Таворның янәшәсеннән узып, Дабератка юнәлә, аннары Яфия шәһәренә күтәрелә 13һәм, көнчыгышка – Гәт-Хепер вә Эт-Касин шәһәрләренә – юлын дәвам итеп, Риммунга барып җиткәч, Нега шәһәренә таба борыла. 14Шуннан соң ул Ханнатон шәһәрен төньяктан әйләнеп уза да Ифтах-Эл үзәненә җитеп туктый. 15Зәбулун ыругы биләмәсенә тирә-яктагы авыллары белән бергә барлыгы унике шәһәр, шул исәптән Каттат, Наһалал, Шимрон, Идала һәм Бәйт-Лехем керде. 16Зәбулун ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр+.

Исәсхәр ыругы җирләре

17Жирәбәнең дүртенчесе Исәсхәр ыругындагы нәселләргә чыкты. 18Аларның биләмәсенә Изрегыл, Кесуллот, Шунем, 19Хапараим, Шион, Анахарат, 20Раббит, Кышион, Эвес, 21Ремет, Эн-Ганним, Эн-Хадда һәм Бәйт-Пасес шәһәрләре керде. 22Ыругның биләмә чиге, Тавор, Шахасум һәм Бәйт-Шемеш шәһәрләре аша үтеп, Үрдүн ярына җитеп туктый. Исәсхәрләр уналты шәһәргә һәм шулар тирәсендәге авылларга хуҗа булды. 23Исәсхәр ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр.

Ашер ыругы җирләре

24Жирәбәнең бишенчесе Ашер ыругындагы нәселләргә чыкты. 25Аларның биләмәсенә Хелкат, Хали, Бетен, Ахшап, 26Аламмәлик, Амгад һәм Мишал шәһәрләре керде. Көнбатышта Ашер ыругының биләмәсе Кармил тавы һәм Шихор-Либнат елгасы белән чикләнә. 27Шул җирдән чик сызыгы, Бәйт-Дагон шәһәренә таба борылып, көнчыгышка – Зәбулун җирләренә һәм Ифтах-Эл үзәненә килеп тоташа. Аннары, Бәйт-Эмык һәм Нәгыил шәһәрләрен үтеп, төньякка – Кавул, 28Абдун, Рәхуб, Хаммон һәм Канага дәвам итә. Бөек Сидун шәһәренә килеп җитеп, 29Рамаһка таба китә һәм ныгытылган Сур каласына юл ала да, Хоса ягына борылып, диңгез ярында тәмамлана. Махалаб, Акзиб, 30Умма, Афык Һәм Рәхуб шәһәрләрен исәпкә алып, ашерлар биләмәсенә тирә-яктагы авыллары белән бергә барлыгы егерме ике шәһәр керде. 31Ашер ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр.

Нәптали ыругы җирләре

32Жирәбәнең алтынчысы Нәптали ыругындагы нәселләргә чыкты. 33Аларның биләмә чикләре Хелеп шәһәреннән һәм Сагананнимдә үсеп утырган имәннән башлана да Адами-Нәкыб һәм Явнеил аша үтә һәм, Лаккум шәһәренә җитеп, Үрдүн ярында тәмамлана. 34Көнбатышка таба чик сызыгы Азнот-Таворга, шуннан соң Хукок шәһәренә юл ала. Көньякта нәпталиләр биләмәсе – зәбулуннар җире белән, көнбатышта – ашерлар җире белән, кояш чыгышы тарафында Үрдүн елгасы белән чикләнә. 35Аларның биләмәсенә ныгытылган калалар Сиддим, Сер, Хаммат, Раккат, Киннерет, 36Адама, Рамаһ, Хатсор, 37Кыдыш, Эдрегый, Эн-Хатсор, 38Иреон, Мигдал-Эл, Хорем, Бәйт-Анат һәм Бәйт-Шемеш керә; тирә-яктагы авыллары белән бергә барлыгы унтугыз шәһәр. 39Нәптали ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр.

Дан ыругы җирләре

40Жирәбәнең җиденчесе Дан ыругындагы нәселләргә чыкты. 41Аларның биләмә җирләренә Сурга, Эштаол, Ир-Шемеш, 42Шагалабин, Айалун, Итла, 43Элун, Тимна, Экрон, 44Элтыкы, Гиббетон, Багалат, 45Еһүд, Бене-Берак, Гәт-Риммун шәһәрләре, 46Ме-Яркун, Раккун һәм Яфу каласы янындагы җирләр керде+.

47Әмма Дан угыллары үзләренә тигән җирләрне югалталар һәм, яуга кузгалып, Лешем каласына һөҗүм итәләр; шәһәрне кулга төшергәннән соң, аның халкын кылычтан уздыралар һәм, биредә үзләре яши башлап, ерак бабалары хөрмәтенә Лешем каласына Дан дип исем кушалар+. 48Дан ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр.

Нун углы Ешуаның өлеше

49Бөтен илне үзара бүлеп бетергәннән соң, исраилиләр үз җирләреннән Нун углы Ешуага өлеш чыгардылар. 50Раббы әмер иткәнчә, Ешуага алар Эфраим тауларыннан Ешуа үзе сайлаган Тимнат-Серах шәһәрен бирделәр. Шәһәрне төзекләндергәннән соң, Ешуа шунда яши башлады+.

51Рухани Элгазар, Нун углы Ешуа, шулай ук нәсел башлыклары, Очрашу чатыры алдында, Раббы каршында Шилоһта жирәбә салып, Исраил ыругларына бүлеп биргән биләмә җирләре әнә шулардыр. Шулай итеп, җирне бүлү тәмамланды.

20

Сыену шәһәрләре

20^1•Беркөн Раббы Ешуага:+

2– Муса аша сезгә боерганымча, Исраил угылларына сыену шәһәрләре төзергә куш. 3Кем дә булса һичнинди начар уйсыз яисә ялгышлык белән икенче берәүнең җанын кыя калса, кан үчен кайтаручыдан шунда качып котыла ала. 4Әлеге шәһәрләрнең берсенә качкан кеше шәһәр капкасы янына килеп бассын да ни-нәрсә булганын шәһәр өлкәннәренә сөйләсен, һәм алар, аны кабул итеп, яшәр урын бирсеннәр. 5Әгәр инде аны кан дошманы эзәрлекләп килсә, гаепле кешене аның кулына тапшырмасыннар, чөнки кан кою ялгышлык белән булган, һәм моңарчы алар дошманлашып яшәмәгән. 6Гаепле кешегә җәмәгать хөкеме кылынганчы яисә шул заманда баш рухани вазифасын үтәүче дөнья куйганчы, әлеге качкын шул шәһәрдә яшәсен. Бары тик шуннан соң гына ул үз өенә, үз шәһәренә әйләнеп кайта ала.

7Сыену шәһәрләре дип шулар билгеләнде: нәпталиләрнең таулы җирендә, Гәлиләя өлкәсендә – Кыдыш; эфраимнәрнең таулы төбәгендә – Шәкем; яһүдиләрнең таулы төбәгендә – Кыръят-Арба (ягъни Хебрун). 8Үрдүн аръягында исә, Әрихә каласыннан көнчыгышта, сыену шәһәрләре шулар иде: Рубин ыругына караган яссылыктагы чүлдә – Бесер; Гәд ыругына караган Гилыгад төбәгендә – Рамот; Менашше ыругына караган Башан төбәгендә – Голан.

9Шулай итеп, әнә шулар сыену шәһәрләре дип билгеләнде. Исраил угылларыннан яки алар арасында яшәүчеләрдән кем дә булса һичнинди начар уйсыз яисә ялгышлык белән кеше җанын кыйса, җәмәгать хөкеме кылынганчы кан үчен кайтаручыдан шушы махсус шәһәрләрдә яшеренеп кала ала.

21

Левиләр өлешенә чыккан шәһәрләр

211-2•Көннәрдән беркөнне левиләрнең нәсел башлыклары Кәнгандагы Шилоһ шәһәренә – рухани Элгазар, Нун углы Ешуа һәм Исраилнең башка нәсел башлыклары янына килде һәм:

– Муса аша Раббы шуны әмер иткән иде: «Леви ыругына яшәр өчен шәһәрләр һәм терлек көтәр өчен шул шәһәрләр тирәсендә көтүлекләр бирелергә тиеш», – диде.

3Шуннан Исраил угыллары, Раббы боерганча, үзләренең биләмә җирләреннән левиләргә түбәндәге шәһәрләр белән бергә көтүлек җирләре бүлеп бирделәр.

4Беренче жирәбә левиләрнең Кыһат токымына караган рухани Һарунның нәсел варисларына чыкты. Аларга Яһүдә, Шимун һәм Беньямин ыругларының биләмә җирләреннән унөч шәһәр бүлеп бирелде+. 5Кыһат нәселенең башка угылларына исә Эфраим, Дан ыругларына, шулай ук Көнбатыш менашшеларга караган биләмә җирләреннән ун шәһәр бүлеп бирелде. 6Левиләрнең Гершон нәселенә Исәсхәр, Ашер, Нәптали ыругларының һәм Башан җирендә төпләнгән Көнчыгыш менашшеларның биләмә җирләреннән унөч шәһәр бүлеп бирелде. 7Левиләрнең Мерари нәсел варисларына Рубин, Гәд һәм Зәбулун ыругларына караган биләмә җирләреннән унике шәһәр бүлеп бирелде. 8Шул рәвешле, Раббы Мусага кушканча, әлеге шәһәрләрне һәм алар тирәсендәге көтүлекләрне исраилиләр, жирәбә салып, левиләргә бүлеп бирделәр.

9-10Беренче жирәбә левиләрнең Кыһат токымына караган Һарунның нәсел варисларына чыкты. Аларга Яһүдә һәм Шимун угыллары биләмәсеннән бүлеп бирелгән шәһәрләрнең исемнәре түбәндә китерелә. 11Аларга Анак атасы Арбаның шәһәре, Яһүдә таулыгында урнашкан Кыръят-Арба (ягъни Хебрун) һәм аның тирәсендәге көтүлек җирләре бүлеп бирелде,+
12ләкин шәһәр тирәсендәге басу-кырлар һәм авыллар Ифунни углы Кәлеб биләмәсе булды. 13Рухани Һарунның нәсел варисларына тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Хебрун (сыену шәһәре), Либна, 14Яттир, Эштемога, 15Холон, Дебир, 16Аин, Ютта һәм Бәйт-Шемеш калалары чыкты. Яһүдә һәм Шимун ыруглары биләмәсеннән – тугыз шәһәр. 17Беньямин ыругыннан аларга тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Гибгон, Геба, 18Анатот һәм Алмон – дүрт шәһәр бүлеп бирелде. 19Җыйнап әйткәндә, Һарунның нәсел варислары, руханилар, тирә-яктагы көтүлекләр белән бергә барлыгы унөч шәһәр алдылар.

20-22Леви ыругына караган Кыһат токымындагы башка угыллар жирәбәгә түбәндәге шәһәрләрне алды. Эфраим ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Эфраим таулыгындагы Шәкем (сыену шәһәре), Газер, Кибсаим, Бәйт-Хорун. 23-24Дан ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Элтыкы, Гиббетон, Айалун һәм Гәт-Риммун. 25Көнбатыш менашшеларга караган биләмәдән ике шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Таганак һәм Гәт-Риммун. 26Җыйнап әйткәндә, Кыһат токымындагы башка угыллар тирә-яктагы көтүлекләр белән бергә барлыгы ун шәһәр алдылар.

27Леви ыругына караган Гершон токымына түбәндәге шәһәрләр бүлеп бирелде. Көнчыгыш менашшеларга караган биләмәдән ике шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Башан төбәгендәге Гөлән (сыену шәһәре) һәм Багаштра. 28-29Исәсхәр ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Кышион, Даберат, Ярмут һәм Эн-Гәнним. 30-31Ашер ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Мишал, Абдун, Хелкат һәм Рәхуб. 32Нәптали ыругы биләмәсеннән өч шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Гәлиләя төбәгендәге Кыдыш (сыену шәһәре), Хаммот-Дор һәм Картан. 33Җыйнап әйткәндә, Гершон нәселе тирә-яктагы көтүлекләр белән бергә барлыгы унөч шәһәр алды.

34-35Левиләрнең калганнарына – Мерарит нәселенә – түбәндәге шәһәрләр бүлеп бирелде. Зәбулун ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Йокнегам, Картаһ, Димна һәм Наһалал. 36-37Рубин ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Бесер, Яһас, Кыдемот һәм Мефагат. 38-39Гәд ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Гилыгад төбәгендәге Рамот (сыену шәһәре), Маханаим, Хишбун һәм Ягызер. 40Җыйнап әйткәндә, Леви ыругындагы Мерарит нәселе жирәбә буенча барлыгы унике шәһәр алды.

41Шулай итеп, Исраил угыллары биләгән җирләрдә левиләр барлыгы кырык сигез шәһәргә һәм алар тирәсендәге көтүлекләргә ия булды. 42Әлеге шәһәрләрнең һәммәсе янында көтүлек җирләре дә бар иде.

Раббы биргән вәгъдәнең үтәлүе

43Раббы, Исраил халкының ата-бабаларына ант иткәнчә, әлеге җирләрнең барысын исраилиләргә бирде, һәм алар, шушы җирләргә хуҗа булып, шунда төпләнеп калдылар+. 44Аларның ата-бабаларына ант иткәнчә, Раббы исраилиләргә тыныч-имин тормыш бүләк итте. Барлык дошманнарын алар кулына тапшырганга күрә, Исраил угылларына һичкем каршы тора алмады+. 45Исраил халкына Раббы вәгъдә иткәннәрнең һәммәсе үтәлде+.

22

Үрдүннән көнчыгышта җир алган ыругларның үз җирләренә әйләнеп кайтуы

22^1Шуннан соң Ешуа, үз янына Рубин, Гәд ыругларын һәм Көнчыгыш менашшеларны чакыртып алып:

2– Сез Раббы колы Муса кушканнарның һәммәсен башкарып чыктыгыз, минем боерыкларымны да төгәл үтәдегез, – диде. –+
3Озак вакытлар дәвамында, бүгенге көнгә кадәр, сез кардәшләрегезне ташламадыгыз, Раббы Аллагыз әмерләрен җиренә җиткереп үтәдегез. 4Инде хәзер Раббы колы Муса сезгә Үрдүн аръягыннан бүлеп биргән биләмә җирләрегезгә – үз өегезгә кайта аласыз, чөнки Раббы Аллагыз, Үзенең антлы вәгъдәсен үтәп, сезнең кардәшләрегезгә тыныч-имин тормыш насыйп итте+. 5Тик сез Раббы колы Муса васыять итеп калдырган канун-боерыкларны төгәл үтәргә тырышыгыз. Сез Раббы Аллагызны яратырга, Аның юлыннан тайпылмаска, әмерләрен үтәргә, Аңа багланып, ихлас йөрәктән, бөтен күңелегез белән табынырга тиешсез+.

6Шуннан Ешуа, үзенең фатихасын күндереп, аларны өйләренә кайтарып җибәрде, һәм алар китеп бардылар. 7(Менашше ыругының беренче яртысына Муса биләмә җирләрен Башан төбәгеннән, ә ыругның икенче яртысына Ешуа башка Исраил ыруглары янәшәсеннән – Үрдүннән көнбатышта бирде.) Фатихалап, өйләренә озатканда, Ешуа аларга:+

8– Сез өйләрегезгә зур байлык туплап кайтасыз, хәзер сезнең мал-туарыгыз, алтын-көмешегез, бакыр вә тимерегез, кием-салымыгыз күп; дошманнардан тартып алган ганимәт малыннан туганнарыгызга да өлеш чыгарыгыз, – диде+.

9Рубин һәм Гәд ыруглары, шулай ук Көнчыгыш менашшелар, башка исраилиләрдән аерылып, Кәнган җирендәге Шилоһ шәһәреннән Гилыгадка – Раббы кушуы буенча, Муса бүлеп биргән биләмә җирләренә кайтырга кузгалдылар.

Үрдүн елгасы буендагы мәзбәх

10Кәнган җирендәге Гелилотка җиткәч, Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар шунда, Үрдүн буенда, зур итеп мәзбәх төзеделәр. 11«Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар Кәнган җирендәге Гелилотта, Үрдүннең көнбатыш ярында, мәзбәх төзегән» дигән хәбәр башка исраилиләргә килеп ирешкәч, 12бөтен Исраил халкы аларга каршы сугыш ачу нияте белән Шилоһка җыелды. 13Әмма әүвәл алар Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар яшәгән Гилыгад җиренә Элгазар углы рухани Пинхәсне юлладылар+. 14Аның белән бергә һәр Исраил ыругыннан берәр кеше исәбеннән, ун җәмәгать башлыгы да юлга кузгалды. Исраилнең һәр ыругыннан вәкил булып барган әлеге кешеләрнең һәммәсе нәсел башлыгы иде. 15Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар янына Гилыгадка килгәч, бу вәкилләр аларга:

16– Раббының бар халкы: «Ни өчен сез Исраил Алласына хыянәт иттегез?! Ни өчен Раббы юлыннан читкә тайпылдыгыз?! Әлеге мәзбәхне төзеп, сез Раббыга каршы баш күтәрдегез! – ди. –+
17Пигурдагы[*] хыянәт сезгә аз кебек тоелдымы?! Раббының бар халкын афәткә салган шул гөнаһтан әлегәчә арына алганыбыз юк+. 18Сез Раббыны инкяр иттегез! Бүген Раббыга каршы чыксагыз, иртәгә Аның ярсуы бөтен Исраил халкына кузгалачак. 19Әгәр сезгә биләмәгә бирелгән җирләр гыйбадәт кылу өчен ару-пакь кебек тоелмаса, Раббы биләмәсенә – Аның чатыры урнашкан җиргә күчеп килеп, безнең арада яшәгез. Ләкин Раббы Аллабыз хөрмәтенә төзелгән мәзбәхтән тыш өстәмә мәзбәх корып, Раббыга каршы чыкмагыз һәм безне дә үзегезнең тарафдарыгыз итмәгез. 20Зерах углы Ахан Аллаһыга багышланган әйбергә нәфесен сузгач, Раббының ярсуы бөтен Исраил халкына төшмәдемени?! Аханның гөнаһы өчен гомере белән бер ул гына хушлашмады бит»+.

21Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар Исраилнең нәсел башлыкларына болай дип җавап кайтарды:

22– И Аллалар Алласы Раббы! И Аллалар Алласы Раббы! Эшнең нәрсәдә икәнен Ул беләдер, инде исраилиләр дә белсен. Әгәр без, Раббыга каршы чыгып, Аңардан ваз кичкәнбез икән, бүген Ул безне аямасын!+
23Әгәр без, Раббыдан йөз чөереп, әлеге мәзбәхне тулаем яндыру корбаннары, икмәк корбаннары һәм татулык корбаннары китерү өчен төзегән булсак, безгә җәзаны Раббы Үзе бирсен! 24-25Киләчәктә сезнең нәсел варислары безнекеләргә: «Әй Рубин вә Гәд угыллары, Раббы Үрдүнне сезнең белән безнең арада чик итеп билгеләде, исраилиләр Алласында сезнең катнашыгыз юк! Раббы – сезнең Аллагыз түгел!» – дип әйтүдән курыктык без, шуңа төзедек. Андый очракта бит сезнең нәсел варислары гаебе белән безнекеләр Раббыны танымый башлар! 26Шуңа күрә без әлеге мәзбәхне тулаем яндыру корбаны һәм башка төрле корбаннар китерү өчен түгел, 27ә бәлки сезнең белән безнең арада һәм балаларыбыз арасында шаһит булып торсын өчен – безнең дә тулаем яндыру корбаннары, татулык корбаннары вә башка төр бүләкләр белән Раббы чатыры алдында хезмәт күрсәтергә хакыбыз барлыгын расласын өчен төзедек. Әнә шул чагында сезнең нәсел варисларыгыз безнекеләргә: «Раббы сезнең Аллагыз түгел!» – дип әйтә алмаячак. 28Без болай хәл кылдык: әгәр киләчәктә безнең белән сезнең йә булмаса нәсел варисларыбыз арасында шундый сүз кузгалса, без: «Тулаем яндыру корбаннары яки башка төр корбаннар өчен түгел, ә бәлки сезнең белән безнең арада шаһит булып торсын өчен ата-бабаларыбыз Раббы мәзбәхенә охшатып төзегән әлеге корылмага күз салыгыз», – дип әйтербез. 29Раббыга каршы чыгасыбыз һәм Раббыдан ваз кичәсебез юк безнең – тулаем яндыру корбаннары, икмәк бүләкләре һәм башка төр корбаннар китерү өчен Раббы Аллабыз чатыры каршында торган мәзбәхтән тыш мәзбәх төзисебез юк!

30Рубин, Гәд һәм Менашше угылларының әлеге җавабы рухани Пинхәс һәм җәмәгать башлыкларының, ягъни Исраил нәселбашларының күңеленә хуш килде. 31Элгазар углы рухани Пинхәс шунда Рубин, Гәд һәм Менашше угылларына:

– Бүген без шуны белдек: Раббы безнең арада, һәм сез Раббы каршында җинаять эш кылмадыгыз; димәк ки, Раббы Исраил угылларын җәзага тартмаячак, – диде+.

32Гилыгад җирендә яшәүче Рубин һәм Гәд ыруглары белән хушлашканнан соң, Элгазар углы рухани Пинхәс һәм җәмәгать башлыклары, исраилиләр янына Кәнганга кайтып, эшнең нәрсәдә икәнен сөйләп бирделәр. 33Исраил угыллары бу хәбәргә сөенделәр һәм, Аллаһыга мактау-шөкерләр яудырып, Рубин һәм Гәд ыругларына каршы яу чабу, аларның илләрен туздыру ниятеннән кире кайттылар.

34Рубин һәм Гәд угыллары, әлеге мәзбәхкә исем биреп: «Раббы – безнең Аллабыз. Әлеге мәзбәх сезнең өчен дә, безнең өчен дә шуны раслаучы шаһиттыр», – диделәр+.

23

Нун углы Ешуаның Исраил халкына әйткән соңгы сүзләре

23^1Раббы Исраилгә тынычлык бүләк иткәннән соң, байтак вакытлар узды. Исраилне әйләндереп алган дошманнары аны бүтән борчымады. Ешуа инде, өлкән яшькә җитеп, бик картайган иде+. 2Беркөнне ул, бөтен исраилиләрне, аларның өлкәннәрен, башлыкларын, хөкемчеләрен һәм җитәкчеләрен чакыртып:

– Мин инде бик картайдым. 3Раббы Аллагызның сезнең хакка шушы халыклар белән ниләр кылганын сез үзегез күреп тордыгыз. Раббы Аллагыз сезнең өчен Үзе көрәште!+
4Менә, Үрдүннән башлап көнбатыш тарафтагы Бөек диңгезгәчә яшәгән халыкларның, шул исәптән мин тар-мар иткән барлык халыкларның җирләрен, мин сезнең ыругларга жирәбә буенча бүлеп бирдем+. 5Раббы Аллагыз, Үзенең вәгъдәсен үтәп, әлеге халыкларны сезнең яннан Үзе куып җибәрер, күз алдыгыздан юк итәр, һәм сез аларның җирләрен били башларсыз+. 6Тик сез Мусаның Канун китабында язылганнарның һәммәсен уңга-сулга тайпылмыйча төгәл башкарырга һәм үтәргә тырышыгыз+. 7Әлегәчә сезнең арада яшәп калган халыклар белән катнашмагыз, аларның илаһларын телгә алмагыз һәм алар белән ант итмәгез, аларга гыйбадәт кылмагыз, баш ормагыз+. 8Раббы Аллагызга әүвәлгечә тугрылык саклагыз+. 9Раббы зур вә көчле халыкларны сезнең күз алдыгыздан куып җибәрде; һәм бүгенге көнгә кадәр һичкемнең сезгә каршы тора алганы юк!+
10Сезнең берегез мең кешегә каршы тора ала, чөнки Раббы Аллагыз, вәгъдә иткәнчә, Үзе сезнең якта көрәшә+. 11Ләкин карагыз аны, Раббы Аллагызны яратыгыз! 12Әгәр дә сез, юлдан язып, арагызда яшәүче әлеге халыкларга кушылып китсәгез, алар белән туганлаша башласагыз,+
13белеп торыгыз: Раббы Аллагыз ул чакта әлеге халыкларны сезнең күз алдыннан инде куып җибәрмәс! Алар сезнең өчен капкын вә тозак, кабыргаларыгыз өчен камчы һәм күзләрегез өчен тигәнәк булыр. Ахыр чиктә сез Раббы Аллагыз бүләк итеп биргән шушы бәрәкәтле җирдән эзсез югалырсыз.

14Озакламый мин һәркемне көткән соңгы юлга кузгалырмын. Сез бик яхшы беләсез: Раббы Аллагыз сезгә биргән вәгъдәләренең берсен дә үтәмичә калмады. Алар бөтенесе чынга ашты, берсе дә үтәлмичә калмады!+
15Раббы Аллагыз, Үзенең биргән вәгъдәләрен үтәгән кебек, сез Аңа итагать кылмаган очракта, җәзага да тарта ала – әнә шул чагында Ул Үзе бүләк иткән шушы бәрәкәтле җирләрдән сезне юк кылыр+. 16Әгәр сез, Раббы Аллагыз белән төзегән килешүне бозып, башка илаһларга гыйбадәт кыла һәм баш ора торган булсагыз, Раббының сезгә каршы ярсуы кузгалыр, һәм Раббы бүләк итеп биргән шушы бәрәкәтле җирдән тиз арада эзсез югалырсыз.

24

Раббы белән төзелгән килешүне яңарту

24^1Шуннан соң Ешуа бөтен Исраил ыругларын, аларның өлкәннәрен, башлыкларын, хөкемчеләрен вә җитәкчеләрен Шәкем шәһәренә җыеп алды, һәм алар барысы Раббы Алла каршына килеп басты. 2Җыелган халыкка Ешуа болай диде:

– Исраилнең Раббы Алласы болай ди: «Борын-борыннан – Ибраһим белән Нахорның атасы Терах гомер иткән заманнардан бирле – сезнең ата-бабаларыгыз Фырат аръягында яшәде һәм чит илаһларга табынды+. 3Әмма Мин сезнең нәселбашы булган Ибраһимны, шул яклардан алып китеп, бөтен Кәнган җире буйлап йөртеп чыктым. Мин аның токымын ишәйттем, аңа углы Исхакны бүләк иттем,+
4Исхакка исә угыллары Ягъкуб белән Эсауны бирдем. Эсауга Мин биләмә җирләре итеп Сәгыйрь тауларын бирдем, ә Ягъкуб һәм аның балалары Мисыр җиренә китеп барды+. 5Мин сезнең янга, Мисырга, Муса белән Һарунны җибәрдем һәм шул илгә бәла-казалар яудырдым, аннары сезне аннан алып чыктым+. 6Сезнең ата-бабаларыгызны Мин Мисырдан Камышлы диңгез буена алып килдем, әмма мисырлылар аларны сугыш арбалары вә атлы гаскәрләре белән эзәрлекли чыкты+. 7Ата-бабаларыгыз шунда Раббыга ялынып-ялваргач, Раббы мисырлыларны сездән караңгылык пәрдәсе белән аерды һәм, диңгез суларын җибәреп, аларны дулкын астында күмеп калдырды. Мисырлылар белән ни-нәрсә кылганымны сез үз күзләрегез белән күреп тордыгыз. Аннары сез байтак гомерләр чүлдә көн күрдегез+. 8Шуннан Мин сезне Үрдүн аръягында яшәүче амориләр иленә алып килдем. Алар сезгә каршы сугышка күтәрелде, әмма Мин аларны сезнең кулга тапшырдым, күз алдыгыздан юк иттем, һәм сез аларның җирләренә хуҗа булдыгыз. 9Мәабиләр патшасы Сиппор углы Бәлак, Исраилгә каршы сугыш башлап, сезгә ләгънәт-каргыш яудырыр өчен, Бигур углы Билгамны чакыртып китерде,+
10әмма Мин Билгамның ләгънәт-каргышларын тыңлап торырга теләмәдем – һәм ул сезгә үзенең фатихасын күндерде! Шул рәвешле, Мин сезне аның кулыннан йолып алдым!+
11Сез, Үрдүнне кичеп, Әрихә каласы янына килеп туктагач, Әрихә халкы, амориләр, фәризиләр, кәнганиләр, хиттиләр, гиргәшиләр, хиввиләр вә явүсиләр сезгә каршы яуга күтәрелде, әмма Мин аларның һәммәсен сезнең кулга тапшырдым+. 12Амориләрнең ике патшасын сезнең кылычыгыз да, җәягез дә түгел, ә бәлки Мин салган курку юлыгыздан алып ыргытты+. 13Мин сезгә үзегез көч куеп эшкәртмәгән җирләрне, үзегез төземәгән калаларны бүләк иттем – хәзер сез шул калаларда яшисез һәм үзегез утыртмаган йөзем вә зәйтүн агачларының җимешләре белән сыйланасыз»+.

14– Шулай булгач, – диде Ешуа, – Раббыдан куркыгыз һәм Аны хөрмәт итегез, Аңа тугрылык белән, ихлас күңелдән хезмәт итегез; Фырат аръягында һәм Мисырда ата-бабаларыгыз табынган илаһларны инкяр итеп, бары тик Раббыга гына гыйбадәт кылыгыз!+
15Әгәр сез Раббыга хезмәт итәргә теләмәсәгез, кемгә табынасыгызны хәзер хәл итегез: Фырат аръягында ата-бабаларыгыз табынган илаһларгамы, әллә бүгенге көндә үзегез яшәгән җирнең – амориләрнең илаһларынамы? Әмма мин үзем һәм минем гаилә-йортым Раббыга итагать кылачак!+

16Халык аңа:

– Юк, Раббыдан йөз чөереп, башка илаһларга табынырга җыенмыйбыз! – дип җавап кайтарды. – 17Чөнки Раббы Аллабыз безне вә ата-бабаларыбызны Мисыр коллыгыннан коткарды; безнең күз алдыбызда төрле могҗизалар кылды; юл сәфәрендә һәм чит-ят халыклар җиреннән үткәндә, саклаучы-яклаучыбыз булды. 18Раббы яныбыздан барлык халыкларны һәм шушы җирдә яшәүче амориләрне куып җибәрде. Шуңа күрә без дә Раббыга хезмәт итәчәкбез, чөнки Ул – безнең Аллабыз!

19– Сез Раббыга хезмәт итә алмассыз, чөнки Ул – изге Аллаһы, көнчел Аллаһы! – диде Ешуа халыкка. – Сезнең җинаятегезне, гөнаһыгызны гафу итмәячәк Ул:+
20әгәр Аңардан йөз чөереп, башка илаһларга табына башласагыз, кылган бөтен игелекләрдән соң Ул, җәзага тартып, сезне тәмам юкка чыгарачак+.

21– Юк, без Раббыга хезмәт итәчәкбез! – дип җавап бирде халык Ешуага.

22– Раббыга хезмәт итәргә сез үзегез хәл кылдыгыз һәм үзегез моның шаһитлары, – диде Ешуа халыкка.

– Әйе, үзебез шаһит! – дип җөпләде халык.

23– Алай булгач, – диде Ешуа, – үзегез табынган бөтен чит илаһлардан ваз кичеп, йөрәгегезне Исраилнең Раббы Алласына беркетегез!

24– Раббы Аллабызга хезмәт итәрбез, Аңа буйсыну күрсәтербез! – дип җавап кайтарды халык Ешуага.

25Шул көнне Ешуа бөтен халык исеменнән килешү төзеде һәм Шәкемдә халыкка Канун кагыйдәләрен һәм карарларын җиткерде. 26Әлеге сүзләрне Аллаһының Канун китабына язганнан соң, Ешуа зур бер таш алды да Раббы гыйбадәтханәсе янындагы имән төбенә куйды һәм җыелган халыкка:+

27– Менә, бу таш – шаһитыбыз булыр, чөнки Раббының безгә әйткән сүзләрен ул ишетеп торды; әгәр сез Аллагыздан ваз кичсәгез, ул сезгә каршы шәһадәт бирер[*], – диде+.

28Аннары Ешуа халыкны кайтарып җибәрде, һәм алар үз биләмәләренә таралышты+.

Нун углы Ешуаның вафаты

29•Күпмедер вакыттан соң Раббы колы Нун углы Ешуа йөз дә ун яшенә җитеп дөнья куйды. 30Аның җәсәден[*] Гәгаш тавыннан төньяктарак, Эфраим таулыгындагы Тимнат-Серах шәһәрендә үз биләмәсендә җир куенына тапшырдылар+.

31Ешуа яшәгән заманнарда, Исраил хакына Раббы кылган эшләрне күреп белгән өлкәннәр исән чакта, исраилиләр Раббыга тугрылык сакладылар.

32Исраилиләр Мисырдан алып чыккан Йосыф сөякләрен Шәкем шәһәрендә – Шәкем атасы Хамурның угылларыннан кайчандыр Ягъкуб йөз кесита[*] бәрабәренә сатып алган һәм соңыннан Йосыф токымы биләмәсенә әйләнгән җирдә дәфен кылдылар[*]+.

33Һарун углы Элгазар да дөнья куйды; аның җәсәден углы Пинхәс биләмәсендә – Эфраим таулыгындагы Гибга шәһәрендә җирләделәр.

* 1:12 …Көнчыгыш менашшелар… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Менашше ыругының бер яртысы.

* 3:3-4 Терсәк – 45 см.

* 3:16 Тозлы диңгез – ягъни Үле диңгез.

* 5:3 Гибгат-Аралот – яһүдчә «Сөннәтләү тавы» мәгънәсендә.

* 5:9 Гилгәл – яһүд телендә әлеге исем яңгырашы белән «алып ташлау» дигән сүзгә охшаш.

* 5:12 Манна – яһүд телендә «нәрсә ул?» мәгънәсендә (карагыз: «Чыгыш», 16:15, 31).

* 7:6 …киемнәрен ертып… – Киемнәрен ертып, кешеләр үкенү һәм кайгыруны белдергәннәр.

* 7:21 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

* 7:21 Шәкыл – 10 гр.

* 7:26 Ахор – яһүд телендә әлеге сүз яңгырашы белән «бәла-каза» дигән сүзгә охшаган.

* 8:2 Поскын – русчасы: засада.

* 8:3 Яугир – сугышчы.

* 8:28 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

* 9:1 Бөек Диңгез – ягъни Урта диңгез.

* 10:13 Яшар – яһүдчә «саф, чиста күңелле кеше» мәгънәсендә.

* 11:2 Киннерет күле – ягъни Гәлиләя күле.

* 12:23 Нафат-Дор – яки «Дор калкулыгы».

* 12:23 Гәлиләядәге – яки «Гилгәлдәге».

* 14:12 Анакыймнар – яһүдчә «алыплар» мәгънәсендә.

* 15:62 Ир-Мелах – яһүдчә «Тоз шәһәре» мәгънәсендә.

* 22:17 Карагыз: «Саннар», 25:1-9.

* 24:27 Шәһадәт бирү – шаһит булу.

* 24:30 Җәсәд – гәүдә.

* 24:32 Кесита – авырлык үлчәү берәмлеге, үлчәм күләме билгесез.

* 24:32 Дәфен кылу – мәет күмү.

+ 1:1 Чыгыш 24:13, Саннар 27:18-20, Канун 1:38

+ 1:2 Канун 34:5

+ 1:3 Канун 11:24

+ 1:4 Яратылыш 15:18, Саннар 34:1-12, Канун 11:24

+ 1:5 Канун 7:24, Чыгыш 3:12, Хөкемчеләр 6:16, Канун 31:5-8, Гыйбриләргә хат 13:5

+ 1:6 Канун 31:6-7, Канун 31:23
+ 1:7 Канун 5:32
+ 1:8 Канун 17:18-19, Зәбур 1:2
+ 1:9 Канун 1:21, Канун 31:8
+ 1:10 Канун 16:18
+ 1:14 Саннар 32:17-26, Канун 3:18
+ 1:15 Саннар 32:29, Канун 3:20, Ешуа 22:1-9

+ 2:1 Маттай 1:5, Ягъкубтан хат 2:25, Гыйбриләргә хат 11:31

+ 2:5 II Патшалар 17:18-20
+ 2:7 Хөкемчеләр 3:28, Хөкемчеләр 7:24
+ 2:9 Чыгыш 15:14-16, Чыгыш 23:27
+ 2:10 Чыгыш 14:21, Саннар 21:21-35
+ 2:11 Канун 4:39, III Патшалар 8:23
+ 2:12 Канун 6:13
+ 2:14 Хөкемчеләр 1:24-25
+ 2:15 I Патшалар 19:12, Рәсүлләр 9:25
+ 3:1 Саннар 25:1
+ 3:3 Канун 31:9
+ 3:6 Левиләр 20:7, Саннар 11:18
+ 3:10 Чыгыш 23:23
+ 3:11 Михә 4:13, Зәкәрия 4:14, Зәкәрия 6:5
+ 3:12 Саннар 13:3
+ 3:13 Зәбур 113:3
+ 3:15 I Елъязма 12:15
+ 3:16 Канун 3:17

+ 3:17 Чыгыш 14:21, Чыгыш 14:29, IV Патшалар 2:8

+ 4:3 Канун 27:2, III Патшалар 18:31

+ 4:6 Яратылыш 28:18, Яратылыш 35:14, I Патшалар 7:12, Чыгыш 12:26

+ 4:12 Саннар 32:17, Саннар 32:20
+ 4:23 Чыгыш 14:21
+ 4:24 III Патшалар 8:42-43
+ 5:4 Саннар 14:29, Саннар 26:64-65

+ 5:6 Саннар 14:33-34, Чыгыш 3:8, Саннар 14:23, Саннар 14:28-29

+ 5:7 Саннар 14:31, Канун 1:39
+ 5:9 Яратылыш 34:14
+ 5:10 Чыгыш 12:6, Саннар 9:5
+ 5:12 Чыгыш 16:35
+ 5:13 Саннар 22:23
+ 5:15 Чыгыш 3:5
+ 6:4 Хөкемчеләр 7:16-18
+ 6:16 Левиләр 27:28, Канун 20:17, Ешуа 2:1-6
+ 6:17 Ешуа 7:12
+ 6:19 Гыйбриләргә хат 11:30
+ 6:20 Канун 7:2
+ 6:22 Гыйбриләргә хат 11:31

+ 6:24 Маттай 1:5, Ягъкубтан хат 2:25, Гыйбриләргә хат 11:32

+ 6:25 III Патшалар 16:34
+ 7:1 Ешуа 22:20, I Елъязма 2:6-7
+ 7:4 Левиләр 26:17, Канун 28:25

+ 7:6 Саннар 14:5, I Патшалар 4:12, Нәхәмия 9:1, Кайгы җыры 2:10

+ 7:7 Чыгыш 5:22, IV Патшалар 3:10

+ 7:9 Зәбур 82:4

+ 7:12 Левиләр 26:37, Хөкемчеләр 2:14, Ешуа 6:17

+ 7:14 I Патшалар 10:19, I Патшалар 10:21
+ 7:17 Саннар 26:19-20
+ 7:19 Яхъя 9:24
+ 7:20 II Патшалар 12:13

+ 7:21 Яратылыш 10:10, Яратылыш 11:2, Канун 7:25-26, Канун 13:17

+ 7:26 Ешуа 7:26, II Патшалар 18:17
+ 8:1 Ешуа 6:1
+ 8:2 Ешуа 6:20, Канун 20:14
+ 8:4 Хөкемчеләр 20:29
+ 8:5 Ешуа 7:4-5, Хөкемчеләр 20:32
+ 8:19 Хөкемчеләр 20:37
+ 8:22 Канун 7:2
+ 8:23 I Патшалар 15:8-9
+ 8:28 Канун 13:16

+ 8:29 Ешуа 10:26, Канун 21:22-23, Ешуа 7:26, II Патшалар 18:17

+ 8:30 Канун 27:2, Канун 27:5-6
+ 8:31 Чыгыш 20:25
+ 8:33 Канун 11:29, Канун 27:12-13
+ 8:34 Канун 28
+ 8:35 Канун 31:12
+ 9:2 Яратылыш 14:1-3, Ешуа 10:5, Ешуа 11:5
+ 9:3 Ешуа 6:20, Ешуа 8:28
+ 9:6 Ешуа 5:10
+ 9:9 Канун 20:11, Канун 20:15
+ 9:10 Саннар 21:21-35
+ 9:14 Саннар 27:21
+ 9:15 Ешуа 11:19
+ 9:17 Ешуа 18:25-28
+ 9:21 Канун 29:11
+ 9:24 Канун 7:1-2, Чыгыш 15:14
+ 9:25 Иремия 26:14
+ 10:1 Ешуа 6:20, Ешуа 8:29, Ешуа 9:15
+ 10:2 Канун 11:25
+ 10:5 Яратылыш 14:1-3, Ешуа 9:2, Ешуа 11:5
+ 10:8 Ешуа 1:5, Ешуа 21:44

+ 10:10 Хөкемчеләр 4:15, I Патшалар 7:10, Ишагыйя 28:21

+ 10:11 Чыгыш 9:23, Ишагыйя 30:30, Ачылыш 11:19, Ачылыш 16:21, II Патшалар 18:8

+ 10:13 Хабаккук 3:11
+ 10:14 IV Патшалар 20:10-11, Ишагыйя 38:8
+ 10:24 Канун 7:24
+ 10:25 Канун 3:21, Канун 7:19
+ 10:26 Ешуа 8:29
+ 10:27 Канун 21:22-23
+ 10:28 Ешуа 6:20
+ 10:38 Ешуа 15:15, Хөкемчеләр 1:11
+ 10:40 Канун 20:16-17
+ 11:4 Хөкемчеләр 7:12, I Патшалар 13:5
+ 11:5 Яратылыш 14:1-3, Ешуа 9:1-2

+ 11:6 Канун 17:16, II Патшалар 8:4, I Елъязма 18:4

+ 11:12 Канун 7:24, Канун 20:16-17
+ 11:15 Чыгыш 34:11-12, Канун 7:2
+ 11:19 Ешуа 9:7, Ешуа 9:15

+ 11:20 Чыгыш 4:21, Канун 7:16, Канун 20:16-17, I Патшалар 2:25

+ 11:21 Саннар 13:23, Канун 1:28, Канун 2:10, Канун 9:2

+ 11:22 I Патшалар 17:4
+ 11:23 Саннар 26:53, Ешуа 14:15
+ 12:2 Саннар 21:24

+ 12:4 Канун 2:11, Канун 3:11, Ешуа 13:12, Саннар 21:33-35

+ 12:6 Саннар 32:33, Канун 29:8

+ 13:3 Канун 2:23

+ 13:5 III Патшалар 15:18, Зәбур 82:8, Яхәзкыл 27:9

+ 13:8 Саннар 32:33, Канун 3:12
+ 13:9 Канун 2:35
+ 13:12 Ешуа 12:4
+ 13:13 I Елъязма 2:23
+ 13:14 Канун 18:1-2
+ 13:21 Саннар 25:15, Саннар 31:8
+ 13:22 Саннар 31:16
+ 13:30 I Елъязма 2:23
+ 13:31 Саннар 32:41
+ 13:33 Саннар 18:20, Канун 10:9
+ 14:1 Саннар 34:17
+ 14:2 Саннар 26:53-55, Саннар 34:13
+ 14:3 Саннар 18:20, Канун 10:9
+ 14:4 Яратылыш 48:5, Саннар 35:2
+ 14:6 Саннар 13:31, Саннар 14:6
+ 14:8 Саннар 13:32, Канун 1:28
+ 14:9 Саннар 14:6-9, Саннар 14:24

+ 14:12 Саннар 13:23, Канун 1:28, Канун 2:10, Канун 9:2, Ешуа 11:21

+ 14:15 Яратылыш 23:2, Яратылыш 35:27, Хөкемчеләр 1:10, Ешуа 15:13, Ешуа 11:23

+ 15:4 Саннар 34:3-5
+ 15:6 Ешуа 18:17
+ 15:13 Саннар 13:31, Ешуа 14:15, Ешуа 21:11

+ 15:14 Саннар 13:23, Хөкемчеләр 1:10, Хөкемчеләр 1:20

+ 15:15 Ешуа 10:38, Хөкемчеләр 1:11
+ 15:16 Хөкемчеләр 1:12-15, I Патшалар 17:25
+ 15:19 Хөкемчеләр 1:10-15

+ 15:63 Хөкемчеләр 1:8, Хөкемчеләр 1:21, II Патшалар 5:6

+ 16:2 II Патшалар 15:32, II Патшалар 17:5

+ 16:10 Хөкемчеләр 1:29, III Патшалар 9:16

+ 17:1 Яратылыш 41:51, I Елъязма 7:14, Саннар 32:40

+ 17:2 Саннар 26:30-32

+ 17:3 Саннар 26:33, Саннар 27:1-7, Саннар 36:1-12

+ 17:12 Хөкемчеләр 1:27-28
+ 17:14 Яратылыш 48:19
+ 17:16 Хөкемчеләр 1:19
+ 18:1 Хөкемчеләр 18:31
+ 18:7 Саннар 18:20, Канун 10:9, Ешуа 13:8
+ 18:17 Ешуа 15:6
+ 18:28 Ешуа 9:17
+ 19:2 I Елъязма 4:28-33
+ 19:9 Яратылыш 49:7
+ 19:16 Яратылыш 49:13
+ 19:46 Хөкемчеләр 1:34
+ 19:47 Хөкемчеләр 18:27
+ 19:50 Ешуа 24:30, Хөкемчеләр 2:9

• 20:1 Саннар 35:6, Саннар 35:9-34, Канун 4:41-43, Канун 19:1-13

+ 20:1 Чыгыш 21:13
• 21:1 Саннар 35:1-8, I Елъязма 6:54-81
+ 21:4 Чыгыш 6:16-19, Саннар 3:17-20
+ 21:11 Ешуа 14:15, Ешуа 15:13

+ 21:43 Яратылыш 13:15, Яратылыш 15:18, Яратылыш 26:3, Яратылыш 28:13

+ 21:44 Ешуа 10:8, Ешуа 23:10

+ 21:45 III Патшалар 8:56

+ 22:2 Саннар 32:18-22, Канун 3:20, Ешуа 1:12-15

+ 22:4 Ешуа 11:23
+ 22:5 Канун 6:5, Канун 6:17, Канун 11:22
+ 22:7 Ешуа 17:5
+ 22:8 Саннар 31:27, I Патшалар 30:24
+ 22:13 Саннар 25:7-13
+ 22:16 Канун 13:12-15
+ 22:17 Саннар 25:1-5
+ 22:20 Ешуа 7:1, Ешуа 7:5
+ 22:22 Канун 10:17, III Патшалар 8:39
+ 22:31 Левиләр 26:11-12
+ 22:34 Яратылыш 31:48
+ 23:1 Канун 12:10
+ 23:3 Чыгыш 14:14
+ 23:4 Ешуа 13:1-7
+ 23:5 Саннар 33:53
+ 23:6 Канун 5:32, Канун 28:14
+ 23:7 Чыгыш 23:13
+ 23:8 Канун 10:10
+ 23:9 Ешуа 10:8, Ешуа 21:44

+ 23:10 Левиләр 26:8, Канун 32:30, Хөкемчеләр 15:15, Чыгыш 14:14

+ 23:12 Чыгыш 34:15-16, Канун 7:3, Хөкемчеләр 2:21, Чыгыш 23:33, Канун 7:4

+ 23:14 III Патшалар 2:2, Ешуа 21:45, III Патшалар 8:56

+ 23:15 Левиләр 26:14-39, Канун 28:15-68
+ 24:2 Яратылыш 11:27-32
+ 24:3 Яратылыш 12:1-5, Яратылыш 21:2-3

+ 24:4 Яратылыш 25:24-26, Яратылыш 36:8, Яратылыш 46:5-7

+ 24:5 Чыгыш 3:10, Чыгыш 4:14, Чыгыш 7, Чыгыш 12:51

+ 24:6 Чыгыш 14:9

+ 24:7 Чыгыш 14:20, Чыгыш 14:28, Саннар 14:33-34, Ешуа 5:6

+ 24:9 Саннар 22:5-6, Канун 23:4

+ 24:10 Саннар 24:10, Канун 23:5

+ 24:11 Ешуа 3:17, Ешуа 6:1, Ешуа 10:10, Ешуа 11:8

+ 24:12 Саннар 21:21-35, Зәбур 43:4
+ 24:13 Канун 6:10, Канун 6:11
+ 24:14 Канун 10:12, I Патшалар 12:24
+ 24:15 III Патшалар 18:21
+ 24:19 Левиләр 19:2, Чыгыш 20:5
+ 24:20 I Патшалар 12:25

+ 24:26 Канун 31:24, Яратылыш 35:4, Хөкемчеләр 9:6

+ 24:27 Яратылыш 31:44-45
+ 24:28 Хөкемчеләр 2:6
• 24:29 Хөкемчеләр 2:7-9
+ 24:30 Ешуа 19:50, Хөкемчеләр 2:9

+ 24:32 Яратылыш 33:19, Яратылыш 48:22, Яратылыш 50:25

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Ешуа

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек